નેપાળ-તિબેટ સરહદ નજીક 26 ઓગસ્ટે ઘટેલી ગ્લેશિયર તૂટી પડવાની ઘટના અને તેમાંથી ઉભરેલી પ્રચંડ વિનાશની રિપોર્ટિંગ પછી, બદ્રીનાથ-માણા પ્રદેશ માટે ચિંતા ઊભી થઈ છે. npj Natural Hazards માં પ્રકાશિત અભ્યાસ અનુસાર અલકનંદા બેસિનમાં કુલ 219 હેંગિંગ ગ્લેશિયર ઓળખાયા છે અને ઉપરોક્ત વિસ્તાર હેંગિંગ ગ્લેશિયર્સની ઉચ્ચ સાંદ્રતા ધરાવતાં સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં شمار થાય છે.
નેપાળનું દુર્ઘટનાનું પ્રેરણા
સોર્સ મુજબ, 26 ઓગસ્ટે નેપાળ-તિબેટ સરહદ નજીક ગ્લેશિયરના ભાગ તૂટી પડતા બરફ, ખડકો અને કાટમાળ નીચે ઢળી પડ્યા. આમાંથી નદીના પ્રવાહમાં અવરોધ ઊભો થયો અને ત્યારબાદ ઊંચા વેગવાળા પૂરના રૂપે મોટા પાયે વિનાશ સર્જાયો. રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ ઘટનામાં સેંકડો લોકો મૃત્યુ પામ્યા અને ઘણા ગુમ થયા છે. આ ઘટના બદ્રીનાથ-માણા જેવા નજીકના પર્યટન અને નિવાસી વિસ્તારમાં જોખમની ચેતવણી તરીકે લેવામાં આવી છે.
અભ્યાસની વિસ્તૃત નિરીક્ષણ અને પસંદગી
અભ્યાસમાં ઉપરના અલકનંદા પ્રદેશને હેંગિંગ ગ્લેશિયર અને અસ્થિર બરફની ઉચ્ચ સાંદ્રતા ધરાવતો સંવેદનશીલ વિસ્તાર ગણાયો છે. સંશોધકોએ સંભવિત હિમપ્રપાતના જોખમોનું વિગતવાર મૂલ્યાંકન કરવા પછી ખાસ કરીને બદ્રીનાથ-માણા પ્રદેશને પસંદ કર્યું અને આ માટે 25 હેંગિંગ ગ્લેશિયરો પર આધારિત એક મોડેલ વિકસાવ્યો હતો, જેનો હેતુ સૌથી ખરાબ પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવું હતું.
મોડેલના અનુમાનિત પ્રભાવ
અભ્યાસના મોડેલ અનુસાર, જો હેંગિંગ ગ્લેશિયરની સંપૂર્ણ અસ્થિર ભાગ તૂટી પડે તો તેનો પ્રભાવ નજીકના વિસ્તારોમાં વિસ્તરી શકે છે. સંશોધકોએ અંદાજ કર્યો છે કે આવા પતનના પરિણામે બદ્રીનાથ વિસ્તારમાં બરફ, ખડકો અને કાટમાળનો પ્રવાહ 51 મીટર સુધીની ઊંચાઈ સુધી પહોંચે શકશે; બદ્રીનાથ-માણા રોડ પર આ પ્રવાહ 48 મીટર સુધી અને હનુમાન ચટ્ટી પાસે 40 મીટર સુધી પહોંચવાની શક્યતા છે.
બિલ્ટ-અપ વિસ્તાર અને સંભાવિત અસરગ્રસ્ત વસ્તી
અભ્યાસમાં ભવિષ્યના જોખમ મૂલ્યાંકન માટે બિલ્ટ-અપ વિસ્તારમાં અને અસરગ્રસ્ત વસ્તીમાં વધારાનો અંદાજ આપવામાં આવ્યો છે. તેમા જણાવાયું છે કે વર્ષ 2000માં સંભવિત જોખમ હેઠળનો બિલ્ટ-અપ વિસ્તાર આશરે 8,000 ચોરસ મીટર હતો, જે 2030 સુધીમાં વધીને લગભગ 152,000 ચોરસ મીટર થવાનું અનુમાન છે. ઉલ્લેખિત જ સમયે સંભવિત અસરગ્રસ્ત વસ્તી લગભગ 380થી વધીને 8,540 થવાની શક્યતા બતાવવામાં આવી છે。
સ્થાનિક ઇન્ડીકાર અને લંબિત પ્રેક્ષાપટ
માણાના ગામના પૂર્વ વડા પીતાંબર સિંહ મોલ્પાએ જણાવ્યું છે કે સ્થાનિક લોકો પદચિહ્નરૂપે દાયકાઓથી હવામાન, ગ્લેશિયર અને કુદરતી પાણીના સ્ત્રોતોમાં ફેરફારો જોઈ રહ્યા છે. તેઓ અભ્યાસની સહમતિ મુજબ જણાવે છે કે 1970 અને 1980ના દાયકાથી ઘણા નાના ગ્લેશિયર અદૃશ્ય થયા છે અથવા પાછળ હટ્યા છે. મોલ્પા એ પણ કહે છે કે હવામાનનું પેટર્ન બદલાયું છે અને ચોમાસા પહેલા ક્યારેક ભારે વરસાદ અને પછી ગેરનિયમિત વરસાદ જોવા મળ્યો છે; આ ઉપરાંત નદી-નાળાઓ અને કુદરતી પાણીના સ્ત્રોતોમાં પણ સમય સાથે ફેરફારો નોંધાયા છે. તેઓ કુબેર નાળા, ધંતોલી નાળા અને દ્રોણ નાળા જેવા સ્થાનિક ઉદાહરણો આપતા રહ્યા છે.
હિમપ્રપાતના અગાઉના ઉદાહરણો
અભ્યાસમાં વર્ષ 2021ના ચમોલી ખડક-બરફ હિમપ્રપાતને ઉદાહરણ તરીકે ઉઠાવવામાં આવ્યું છે; સંશોધકોએ નોંધાવ્યો છે કે આ ઘટનાએ બતાવ્યું કે બરફ, ખડક અને કાટમાળનું મિશ્રણ કેટલું વિનાશકારી થઇ શકે છે. તેમા 1970 અને 1978ની ઘટનાઓનું પણ ઉલ્લેખ છે, જ્યારે હિમપ્રપાતે અલકનંદા નદીના પ્રવાહને અસ્થાયી રૂપે અવરોધિત કર્યુ હતું.
કારણો અને દિશાનિર્દેશ
અભ્યાસ અનુસાર, છેલ્લા બે દાયકામાં હિમાલયનું તાપમાન વૈશ્વિક સરેરાશથી ઝડપી ગતિએ વધ્યું છે અને இதனால் ઘણા ગ્લેશિયરો પીછેહઠ કરી રહ્યા છે. મુખ્ય ગ્લેશિયરના પીછેહઠથી ઉપનદીઓ ગ્લેશિયર્સ અલગ પડી «હેંગિંગ ગ્લેશિયર» તરીકે રચાયા છે, અને આવા હેંગિંગ ગ્લેશિયર્સ હિમપ્રપાતના જોખમને વધી રહ્યા છે. વધુમાં, વધતું તાપમાન, બદલાયેલ વરસાદ અને ભૂ-આકારશાસ્ત્ર પ્રક્રિયાઓ હેંગિંગ ગ્લેશિયરની સ્થિરતાને પ્રભાવિત કરી રહી છે.
નિરીક્ષણ અને પ્રારંભિક ચેતવણીની આવશ્યکتا
અભ્યાસમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે હિમાલયમાં બધા હેંગિંગ ગ્લેશિયરોનું સતત નિરીક્ષણ કરવું વ્યવહારુ પહેલ નથી; તેથી સંશોધકોએ ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા ગ્લેશિયર્સને ઓળખીને પ્રાથમિકતા આપવાની અને તેનાં પર નિરીક્ષણ જાળવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. તેઓ સૂચવે છે કે ઉપગ્રહ છબી, ક્ષેત્ર સર્વેક્ષણ, રડાર-આધારિત દેખરેખ અને પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીઓનું ઉપયોગ કરીને સંભવિત જોખમોને વધુ સારી રીતે આવક્ત કરી અને મેનેજ કરી શકાય. તે ટિપ્પણી છે કે આવી પ્રણાલીઓને અલ્પ્સમાં પહેલેથી જ ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે અને હિમાલયના ઉચ્ચ જોખમ વિસ્તારોમાં પણ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો: Nepal Flood: ભૂકંપ નહીં, ગ્લેશિયરનો ટૂકડો 1200 મીટર નીચે પડ્યો અને….