શાકભાજીમાં પેસ્ટિસાઈડ્સનું ધીમું ઝેર
સરકારી આંકડાના આધારે શાકભાજીમાં જંતુનાશક દવાઓના અવશેષો ચિંતાનો વિષય બની રહ્યા છે અને ગુજરાત પણ તેવા જતા રાજ્યોની યાદીમાં સામેલ છે. વર્ષ 2023-2026 દરમિયાન ગુજરાતમાં તપાસાયેલા 6035 નમૂનામાંથી 170 નમૂનામાં મર્યાદા કરતાં વધારે પેસ્ટિસાઈડ્સના અવશેષો મળ્યા છે.
દેશવ્યાપી કુલ 70652 સેમ્પલની તપાસમાં 3.1% નમૂનામાં પેસ્ટિસાઈડ્સનું પ્રમાણ નિર્ધારિત મર્યાદા કરતા વધુ નોંધાયું છે. આ આંકડા ખાદ્ય સુરક્ષા અને ખેતી-પરજાયથી થાળી સુધી ખોરાકની સલામતી અંગે પ્રશ્ન ઊભા કરે છે.
રાજ્યવાર સ્થિતિ
આંકડા અને રાજ્યવાર સ્થિતિ અહેવાલ અનુસાર કુલ 23 રાજ્યોમાંથી નમૂનાઓ લેવામાં આવ્યા હતા. સમયગાળામાં રાજ્યવાર લેવાયેલી નમૂનાઓની સંખ્યાના આધારે કર્ણાટક 9176 સાથે શ્રેષ્ઠસ્થાને છે, તેલંગાણા 8198, પંજાબ 6582 અને ગુજરાત ચોથા સ્થાને છે જ્યારે હિમાચલ પ્રદેશમાં 5765 નમૂનાઓ લેવામાં આવ્યા હતા.
પેસ્ટિસાઈડ્સની મર્યાદા કરતાં વધુ અવશેષ ધરાવતી નમૂનાઓના હિસાબે તેલંગાણા 486 સાથે સૌથી આગળ છે, કર્ણાટકમાં 334, મહારાષ્ટ્રમાં 260, ગુજરાતમાં 170 અને હરિયાણામાં 152 નમૂનાઓ મર્યાદા કરતાં વધુ નોંધાયા છે.
જોખમ અને આરોગ્ય પર અસર
જોખમ અને આરોગ્ય પર અસર અહેવાલમાં જણાવ્યા મુજબ પેસ્ટિસાઈડ્સના અવશેષો શરીરમાં પ્રવેશવાના માર્ગ અને માત્રા પર આધાર રાખે છે અને તેના આરોગ્ય પર પ્રતિકૂળ પ્રભાવ હોઈ શકે છે. તાત્કાલિક લક્ષણો તરીકે ઊબકા, ઊલટી, પેટમાં દુઃખાવો, ચક્કર, વધેલા લાલસોસ અને ચેતાત્મક તંત્ર સાથેના તકલીફોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
લાંબા ગાળાના અથવા ઉચ્ચ માત્રાના સંપર્કથી યકૃત, મૂત્રપિંડ અને અન્ય શરીરના તંત્રો પર અસર થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. ત્યારે, અહેવાલ સ્પષ્ટ કરે છે કે શાકભાજીમાં અવશેષો મળવાને કારણે તરત જ શાકભાજી ખાવું બંધ કરવું જરૂરી છે એવું મોખરુ નિષ્કર્ષ નથી.
ખોરાકની સુરક્ષિતતા સુધારવા માટેના પગલાં
બજારમાંથી ખેતર સુધી ખોરાકની સુરક્ષિતતા અનેક પગલાંઓથી સુધારી શકાય છે. ખેડૂતો અને ખાદ્ય સલામતી તંત્ર માટે સૂચનો અહેવાલમાં સૂચન છે કે ખેડૂતો પાક માટે મંજૂર દવાઓ જ યોગ્ય માત્રામાં અને લેબલ મુજબ જ વપરાશ કરે, છંટકાવ સમયે સુરક્ષા સાધનો પહેરે અને લણણી પહેલા દવાના લેબલ પર દર્શાવેલ જરૂરી ગાળાની કડકપણે પાલના કરે.
ખાદ્ય સલામતી તંત્રો mercato અને પુરવઠા કડીઓમાંથી નિયમિત નમૂનાઓ લઈને તપાસ કરે અને નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ અવશેષ ધરાવતા નમૂનાઓ સામે નિયમ મુજબ કાર્યવાહી કરે તે જરૂરી છે.
ગ્રાહકો માટે માર્ગદર્શન
ગ્રાહકો માટે માર્ગદર્શન અહેવાલ મુજબ શાકભાજીને વહેતા પાણીથી સારી રીતે ધોવાથી માટી, ધૂળ અને સપાટી પર રહેલા કેટલાક જંતુનાશક અવશેષ દૂર કરવામાં મદદ મળે છે. પાનવાળાં શાકભાજીમાં પાન અલગ કરીને ધોવું, નુકસાન થયેલા બહારના પાંદડા કાઢી નાંખવા અને જ્યાં યોગ્ય હોય ત્યાં છાલ ઉતારવી ઉપયોગી છે.
અંદરના અંગોમાં શોષાઈ ગયેલા અથવા સપાટી સાથે મજબૂત રીતે ચોંટેલા તમામ અવશેષ માત્ર ધોવાથી દૂર ન થઈ શકે તેવી તેચી વાત પણ અહેવાલમાં નોંધાઈ છે. શાકભાજી સારી રીતે રાંધવા પર બાહ્યજન્ય જીવાણુઓનું જોખમ ઘટે છે, પરંતુ ગરમીથી તમામ પ્રકારના પેસ્ટિસાઈડ્સ નાશ પામે તેવી ગેરજમીદાર અસરોનો પુરાવો નથી.
મીઠું, વિનેગર કે બેકિંગ સોડા દ્વારા ધોવાથી તમામ જંતુનાશકો પૂર્ણત: દૂર થાય તે અંગે નિશ્ચિત પુરાવાઓ નથી. શાકભાજી ધોવા માટે સાબુ, ડિટર્જન્ટ અથવા ઘરગથ્થુ સફાઈનાં રસાયણોનો ઉપયોગ ન કરવો તે અંગેની સૂચન પણ અહેવાલમાં આપવામાં આવી છે.
શાકભાજી પર અસામાન્ય ગંધ કે દેખાવ હોય તો તેનો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ, પણ સામાન્ય દેખાવ હોવાનો અર્થ તે જંતુનાશકમુક્ત છે એમ માનવું યોગ્ય નહિ હોવાનું પણ જણાવાયું છે.