મૌન પણ જવાબ હોય છે
વેદના-સંવેદના – મૃગેશ વૈષ્ણવ સંબંધમાં વારંવાર સમજાવવા છતાં સામેની વ્યક્તિ સમજવા તૈયાર ન હોય ત્યારે કોઈ દિવસ માણસ બોલવાનું બંધ કરી દે છે. એ મૌન હંમેશાં શાંતિનું સૂચક નથી હોતું; ઘણી વખત એ થાકેલી લાગણીઓનું મૌન હોય છે.
સુમેશભાઈનું ઉદાહરણ મારી સામે બેઠેલા લગભગ પચાસ વર્ષના સુમેશભાઈએ કહ્યું, ‘ડૉ ક્ટર, હવે હું એને કંઈ કહેતો જ નથી.’ તેમના લગ્નને પચીસ વર્ષથી વધુ સમય થઈ ગયો હતો. નાની-નાની બાબતોથી શંકા, જૂની ઘટનાઓ વિશે સતત ફરિયાદ, પરિવારના નિર્ણયો અંગે વિવાદ અને ક્યારેક ગુસ્સામાં અપમાનજનક શબ્દો વાપરતા રહેવાનું સામાન્ય બન્યું.
શરૂઆતમાં સુમેશભાઈ ઘણીવાર સમજાવવા પ્રયત્ન કરતા — શાંતિથી કહેતા, દલીલ કરતાં, ક્યારેક ગુસ્સાથી પણ પ્રતિક્રિયા આપતા. પરંતુ વારંવાર નિરાશા થતા તે ધીરે ધીરે બોલવાનું બંધ કરી દીધું. મૌન અને ‘ઇમોશનલ વિથડ્રૉલ’ મૌન એટલે બધું સારું છે એવું નથી.
સંબંધમાં મૌન અને સમજણ
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ વારંવાર પ્રયત્ન કરે અને દર વખતે નિરાશ થાય તો મન પોતાની જાતને બચાવવા માટે લાગણીગત સ્તરે પીઠુ ખેંચી શકે છે. સાયકોલોજીમાં એ સ્થિતિને ઘણી વખત ઇમોશનલ વિથડ્રૉલ તરીકે સમજાવવામાં આવે છે. બાહ્ય રીતે કદાચ ઝઘડો ગણતાં અચાનક ઓછો થઈ જાય, પણ અંદરના સ્તર પર મન ઉતરી ગયું હોય તે દેખાતું નથી.
કન્ફર્મેશન બાયસ અને સત્યની લડત મનુષ્ય પોતાની પૂર્વ-માન્યતાઓને ટેકો આપતી બાબતોને જ ઝડપી સ્વીકારી લે છે અને વિરુદ્ધ સાક્ષ્યોને અવગણવાની વૃત્તિ રાખે છે — જેના માટે મનોવિજ્ઞાનમાં કન્ફર્મેશન બાયસ શબ્દ વપરાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈને અંદરથી નક્કી હોય કે ‘મારા પતિને મારી પર્વા નથી’, તો પતિની અનેક સારી બાબતો હોવા છતાં એક неприятિક પ્રસંગ તેને આ પૂર્વમાન્યતાને વધુ સોળાઇથી સાચું બને એ રીતે જાહેર કરી શકે છે.
આ પ્રકારની સ્થિતિમાં ઘણા સમયે બંને લોકો પોતપોતાના ‘સત્ય’ને સક્રિય રીતે સાબિત કરવા માટે જ દલીલ કરતા રહે છે, સત્ય શોધવા માટે નહીં.
વિમર્શ અને સાયકોથેરાપીનો સહારો સુમેશભાઈ થેરાપીમાં આવી પદ્ધતિ શિખવવામાં આવી કે દરેક આરોપનો તરત જવાબ આપવો સમસ્યાનો ઉકેલ નથી.
જ્યારે પત્ની ગુસ્સામાં હોય ત્યારે તરત જવાબ આપવાને બદલે પહેલા સાંભળવું; જે વાત સાચી લાગે તેને સ્વીકારવી અને જે ખોટી લાગે તે સ્પષ્ટતા શાંતિથી એકવાર કરવી; અને જો વાત અપમાન કે અનંત દલીલ તરફ જઇ રહી હોય તો શાંતિપૂર્ણ રીતે કહેવું: ‘હું તારી વાત સાંભળવા તૈયાર છું, પરંતુ ઝઘડો કરવા તૈયાર નથી. આપણે બંને શાંત થઈએ પછી આ વિશે વાત કરીશું.’
આને લેખમાં સાયકોલોજીકલ બાઉન્ડ્રી તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. બાઉન્ડ્રીનો અર્થ નથી ‘મારી વાત માનો નહીં તો હું સંબંધ તોડી દેવા જઈશ’ કે સામેની વ્યક્તિને કંટ્રોલ કરવાનો પ્રયત્ન.
આ ભેદ સમજાઈ જાય તો માનસિક ઊર્જાનો ઘણો વ્યય અટકી શકે છે. આજના સમયમાં માહિતી સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે — Google, social media, YouTube, Artificial Intelligence.
જ્ઞાન શું અર્થ છે તે સમજાવે છે; અને અનુભવ તે શીખવે છે કે ક્યારે કેટલું કરવું. સલાહ લેતાં પહેલાં પૂર્વક પૂછવું જોઈએ કે આ સલાહકાર પાસે તે વિષયની મળે તેવી યોગ્ય સમજ છે કે નહીં, શું તે તમારી પરિસ્થિતિ ખુલ્લેઆમ જાણે છે અને શું તે તમારા માટે નિર્ણય ન લાદી આપવાનો પ્રયત્ન કરશે.
ઇન્સાઇટ, અપેક્ષા અને સંબંધની થાક થેરાપીમાં ઇન્સાઇટનો મહત્ત્વ છે — પોતાની શક્તિ અને મર્યાદા ઓળખવી બંને જ જરૂરી છે. સંબંધમાં અપેક્ષા રહવી સ્વાભાવિક છે; પ્રેમ હોય એટલે અપેક્ષા હોય છે.
પરંતુ જ્યારે અપેક્ષા સતત પરીક્ષા બની જાય તો સંબંધ થાકી જાય છે. ‘મને પ્રેમ કરો તો ફોન કેમ ન કર્યો?’, ‘હું તમારા માટે આટલું કરું છું, તમે મારાં માટે શું કર્યું?’ જયાં લાગણી હીસાબમાં ફેરવાય છે, ત્યાં સંબંધની આનંદ ક્ષીણ થવા લાગે છે.
કોઈ વ્યક્તિ આપણી દરેક ભાવનાત્મક જરૂરિયાત પૂરી કરી શકે તેમ નથી. લેખનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે દરેકને સમજાવી શકાતું નથી અને ક્યારેક મૌન જ સાચો જવાબ છે. ક્યારે બોલવું હિંમત છે અને ક્યારે મૌન ધરાવવું સમજણ દર્શાવે છે — ઇનેજ પરિપક્વતાનો એક સ્વરૂપ છે.