ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ઘઉંના પ્રોટીનમાં ફેરફાર
જર્મનીના વૈજ્ઞાનિકોએ કરેલા તાજેતરના સંશોધનમાં ખુલાસો થયો છે કે વધતા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2) સ્તર અને તાપમાનના સંયોજનથી ઘઉંના દાણામાં રહેલા પ્રોટીન અને પેપ્ટાઇડ્સની રચનામાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો આવ્યા છે. પરિણામે લોટની બેકિંગ ગુણવત્તા અને રોટલી બનાવવાની ક્ષમતા અછી રહી શકે છે અને કેટલીક પ્રોટીનિક બદલાવ સિલિયાક રોગ જેવી સ્થિતિઓ સાથે જોડાયેલા હોવાનું દર્શાવાયું છે.
સંશોધન ટેકનિકલ યુનિવસિટી ઓફ મ્યુનિક અને લાઇબનિઝ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ફૂડ સિસ્ટમ્સ બાયોલોજી દ્વારા કરાયું હતું. મુખ્ય શોધો વિજ્ઞાનીઓએ નોંધ્યું કે વાતાવરણમાં CO2 ની માત્રા વધતાં ઘઉંના પ્રોટીનનું બંધારણ ખોરવી રહ્યું છે અને ગ્લુટેન પ્રોટીનની સાંદ્રતા ઘટી રહી છે. સંશોધક સબરીના ગાઇસ્લિટ્ઝે કહ્યું છે કે ગ્લુટેન પ્રોટીનની કમી સીધા લોટની બેકિંગ અને રોટલી બનાવવાની ગુણવત્તાને નકારાત્મક રીતે પ્રભાવિત કરી શકે છે, જે ભવિષ્યમાં રોટલીઓને કઠોર, ખેંચાયેલી અને સ્વાદહીન બનાવી શકે છે.
અભ્યાસની પદ્ધતિ સંશોધનમાં શિયાળુ ઘઉંની ૧૦ અલગ-અલગ જાતો (કલ્ટીવર્સ) પર અભ્યાસ કર્યું. કેટલાંક છોડને પ્રયોગાત્મક રીતે ઉચ્ચ CO2 માહોલ (૫૪૬ ppm) માં ઉછેરવામાં આવ્યા અને બાકીના છોડને સામાન્ય વાતાવરણમાં રાખવામાં આવ્યા. ત્યારબાદ દાણાના રાસાયણિક અને પ્રોટીનાત્મક વિશ્લેષણ દ્વારા તફાવત નોંધાયો.
CO2 અને અન્ય ક્લાઇમેટ આંકડાઓ આ સંશોધનમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યું છે કે વર્ષ ૧૯૮૦માં વૈશ્વિક સ્તરે કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું સ્તર આશરે ૩૪૦ ppm હતું અને તે વર્ષ ૨૦૨૪ સુધીમાં લગભગ ૪૨૫ ppm સુધી વધ્યું છે. પર્યાવરણવિદોના અંદાજ પ્રમાણે જો ઉત્સર્જન પર તાત્કાલિક નિયંત્રણ ન હોય તો વર્ષ ૨૦૫૦ સુધી આ આંકડો ૬૦૦ ppm સુધી પહોંચી શકે છે.
પ્રયોગમાં ઉપયોગ થયેલો ઉચ્ચ સ્તર એટલે ૫૪૬ ppm હતો, જેના પાક પર સ્પષ્ટ પ્રભાવ જોવા મળ્યાં. ઉત્પાદન અને ગુણવત્તા પર અસર અધ્યયનમાં દર્શાવાયું કે ઊચ્ચ CO2 થી ઘઉંમાં કાર્બોહાઇડ્રેટનું પ્રમાણ વધતા દાણામાં સ્ટાર્ચની માત્રા વધે છે, જ્યારે ગ્લુટેન અને અન્ય પોષક તત્વોની સાંદ્રતા ઘટી જાય છે. દાણા વિકાસના અંતિમ તબક્કે તાપમાન સામાન્ય કરતાં ૩ થી ૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ વધુ રહેવા પર ‘ફોર્સ્ડ મેચ્યોરિટી’ થાય છે, જેના કારણે દાણા ચીમળાય જાય છે અને વજન ઘટે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં એકંદર ઉપજમાં ૧૫ થી ૨૫ ટકા સુધી ઘટાડો થવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે.
સિલિયાક અને આરોગ્ય સંદર્ભ સંશોધનમાં ઘઉંના દાણામાં એવા પ્રોટીન ઘટકો અને પેપ્ટાઇડ્સમાં ફેરફારો નોંધાયા છે જે સિલિયાક રોગ સાથે જોડાયેલા હોવાનું દર્શાવાયું છે. લાઇબનિઝ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના ફૂડ બાયોપોલિમર કેમિસ્ટ્રી રિસર્ચ ગ્રુપે એમાયલેઝ અને ટ્રિપ્સિન ઇનહિબિટર્સ તથા ચોક્સા પેપ્ટાઈડ્સના ફેરફારોને ચિંતાજનક ગણાવ્યો છે.
સંશોધકોએ જણાવ્યું છે કે આ ફેરફારો માનવ સ્વાસ્થ્ય પર કેટલી ગંભીર અસર કરશે તે જાણીતા કરવા વધુ ક્લિનિકલ ડેટા એકત્રિત કરવાની જરૂર છે. ભારતીય પરિપ્રેક્ષ્ય અને જાતિઓ પર ફરક લેખમાં ઉલ્લેખ છે કે ભારતમાં પરંપરાગત અને દેશી જાતિઓ જેમ કે મધ્યપ્રદેશના ભાલિયા (દાઉદખાની), કથિયા (ડયુરમ) અને બંસી ઘઉં પર પર્યાવરણ પ્રતિકૂળતા સામે સહનશક્તિ હોય છે.
ત્યાં juxtaposed તરીકે આધુનિક અર્ધ-ડ્વાર્ફ અને લોકપ્રિય બ્રેડ્સ જેમ કે HD 2967, PBW 343 અને DBW 187 પર વધતા તાપમાનનો પ્રભાવ વધારે તીવ્ર જોવા મળ્યો હોવાનું લેખમાં સૂચવાયું છે. ક્લાઈમેટ-સ્માર્ટ જાતિઓ અને નીતિ સૂચનો લેખે ભલામણ કરી છે કે પોષણમૂલ્ય જાળવી રાખતી એવા વૈજ્ઞાનિક અને નીતિકારીઓ દ્વારા ‘ક્લાઈમેટ-સ્માર્ટ’ જાતિઓ વિકસાવવાની જરૂર છે.
લેખમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે કેટલાક નવા વિવિધતાએ—for example DBW 303, DBW 187 અને HD 3410—ઉચ્ચ તાપમાન સહન કરવાની ક્ષમતા અને વહેલી વાવણીમાં સારું પ્રદર્શન બતાવ્યું છે, પરંતુ દીર્ઘકાળ માટે વધતા CO2 અને ગરમીનું સંયોજન આખા પાક ચક્રને ટૂંકાવી શકે છે. લેખ આ પરિસ્થિતિને ગંભીર માનીને ગુણવત્તા જાળવતાં જાતિઓની ત્વરિત શોધ અને કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવાના પગલાં લેવા રજૂઆત કરે છે.