બાંદ્રાનો ઇતિહાસ
મુંબઈનું બાંદ્રા એક સમયે સાદા માછીમારોનું નાનકડુ ગામ હતું અને હવે તે બોલિવૂડ સ્ટારોની વસાહત અને આધુનિક બિઝનેસ હબનું પ્રતિક બની ગયું છે. 300 વર્ષથી વધુના ઇતિહાસમાં ‘બંદર’ કે ‘વાંદરે’ જેવા નામોથી શરૂ થયેલું બાંદ્રા પોર્ટુગીઝ અને બ્રિટિશ શાસન હેઠળ વિકસ્યું; માહિમ કોઝવે બન્યા બાદ તેની વારસાગત અને વ્યાપારિક મહત્વતા વધતી ગઈ અને આજે બાંદ્રા વેસ્ટ ગ્લેમર માટે તેમજ બાંદ્રા ઈસ્ટ BKC માટે જાણીતું છે.
નામનું ઉત્પત્તિ અને પ્રારંભિક ઓળખ બાંદ્રા નામ અંગે બે પ્રચલિત માન્યતાઓ છે: એક અનુસંધાને ફારસી/ઉર્દૂના ‘બંદર’ (બંદરગાહ) શબ્દ પરથી અને બીજી લોકવાયક્ય અનુસાર સ્થલની આસપાસ વાંદરાઓની હાજરીને લઈ લોકભાષામાં ‘વાંદરે’ ધારે લેવામાં આવ્યું હતું.
16મી સદીમાં પોર્ટુગીઝોના પ્રભાવ પછી આ વિસ્તાર પર પોર્ટુગીઝોનો વલણ જોવા મળ્યું અને 19મી સદીના અંતે બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન બોમ્બે, બરોડા એન્ડ સેન્ટ્રલ ઇન્ડિયા રેલવે (BB&CI)ના સ્ટેશન બોર્ડ પર ‘Bandra’ લખાતા નામ કાયમી બની ગયું.
ઇતિહાસની મૂળભૂત ઘટનાઓ
1534: વિસ્તાર પોર્ટુગીઝોના તાબામાં આવ્યો.
1575: અહીં સ્થિત ‘સેન્ટ એન્ડ્રુઝ ચર્ચ’ તાજમહેલના નિર્માણ પહેલા જ હાજર હોવાનું ઉલ્લેખ છે.
1580: ફાધર કોન્સેસાઓ રોડ્રિગ્સે આશરે 2,000થી વધુ માછીમારોને ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવવામાં મદદ કરી.
1640: પોર્ટુગીઝોએ બાંદ્રા ફોર્ટ (Castella de Aguada) અને એક નાનું ચર્ચ બનાવ્યું; આ ચર્ચ આજે ‘માઉન્ટ મેરી ચર્ચ’ તરીકે ઓળખાય છે.
1661: ઇંગ્લેન્ડના રાજા ચાર્લ્સ બીજા સાથે પોર્ટુગીઝ રાજકુમારી કેથરિનના લગ્ન પછી મુંબઈ દાતવ્ય તરીકે આપવામાં આવતાં સંદર્ભમાં બાંદ્રા સંધિનો ભાગ બન્યો નહોતો અને પોર્ટુગીઝો પાસે જ રહ્યો તેવો ઉલ્લેખ છે.
1774: બાંદ્રા બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો ભાગ બન્યો.
1845: ‘માહિમ કોઝવે’ બનતા બાંદ્રાનું રોડ દ્વારા જોડાણ મજબૂત થયું.
1876: બાંદ્રાને મ્યુનિસિપાલિટીના દરજ્જો મળ્યો.
1700 (માર્ચ): દરિયાઈ ચાંચિયાઓના એક મોટા હુમલાને સ્થાનિકોએ નિષ્ફળ બનાવ્યો—વહિવટમાં આશરે 600 હુમલાખોરો મર્યા ગયા હોવાનું ઉલ્લેખ છે.
1867: રેલવેના આગમન પછી બંદરનું વ્યાપારી મહત્વ ઘટ્યું.
1896: ફેલાયેલા બ્યુબોનિક પ્લેગનો રાનવાર જેવા વિસ્તારમાં ગંભીર પ્રભાવ પડ્યો; લોકોએ રક્ષાસ્વરૂપ અનેક ક્રોસ સ્થાપિત કર્યા, જે આજે પણ જોવા મળે છે.
ગામથી શહેર: રાનવાર અને સ્થાનિક જીવન મૂળભૂત રીતે બાંદ્રા 24થી 25 નાના માછીમારોના ગામોનો સમૂહ હતો અને મુખ્યત્વે કોળી સમુદાય અહીં વસતો હતો. રાનવાર એ આ ક્ષેત્રના જૂના ગામો પૈકીનું એક હતું, જ્યાં 18મી સદીમાં કુણબી ખેડૂતો ડાંગર ઉગાડતા હતા. દરિયાઈ ચોરી અને આક્રમણના ભયને કારણે લોકો કિંમતી વસ્તુઓ છુપાવતા હતા અને સ્થાનિક જીવંત પરંપરાનું આ એક ભાગ હતું.
બાંદ્રા વેસ્ટ: બોલીવૂડ અને વૈભવ
બાંદ્રાનો પશ્ચિમ ભાગ ગ્લેમર અને ઊંચા ધોરણના રહેઠાણ માટે જાણીતા છે. 1954માં દિગ્દર્શક મહેબૂબ ખાન દ્વારા ‘મહેબૂબ સ્ટુડિયો’ની સ્થાપનાને ત્યારથી બાંદ્રા બોલિવૂડનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની ગયો. બેન્ડસ્ટેન્ડ, કાર્ટર રોડ, પાલી હિલ અને લિંકિંગ રોડ હાઈ-એન્ડ શોપિંગ અને મોંઘા નિવાસ માટે પ્રસિદ્ધ છે.
સ્રોતમાં ઉલ્લેખિત કેટલીક જાણીતી સેલિબ્રિટીઓ અને તેમના સરનામાઓ પછી મુજબ છે: શાહરૂખ ખાન: બેન્ડસ્ટેન્ડ પર આવેલો ભવ્ય બંગલો ‘મન્નત’. સલમાન ખાન: ‘ગેલેક્સી એપાર્ટમેન્ટ્સ’. આમિર ખાન: બાંદ્રાના રહેવાસી હોવાનું ઉલ્લેખ. રણબીર કપૂર અને આલિયા ભટ્ટ: પાલી હિલના ‘વાસ્તુ’ એપાર્ટમેન્ટમાં રહેતા હોવાનો ઉલ્લેખ. સૈફ અલી ખાન અને કરીના કપૂર: ‘ફોર્ચ્યુન હાઇટ્સ’માં નિવાસ. રેખા: બેન્ડસ્ટેન્ડ વિસ્તારમાં ‘સી સ્પ્રિંગ્સ’. જ્હોન અબ્રાહમ, અક્ષય કુમાર અને કેટલાક ઉદ્યોગપતિઓ પણ બાંદ્રામાં રહેતા હોવાનું ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
ટ્રાફિક નિયંત્રણને લઈને એક રસપ્રદ દ્રષ્ટાંત એ છે કે મુંબઈમાં ઓટોરિક્ષા સામાન્ય રીતે માત્ર બાંદ્રા સુધી જ ચાલે છે અને દક્ષિણ મુંબઈ તરફ જવા માટે તેમને પ્રવેશ આપવામાં આવતો નથી; આ નિયમ દાયકાઓથી લાગુ છે.
બાંદ્રા ઈસ્ટ: આધુનિક બિઝનેસ હબ
બાંદ્રા-કુર્લા કોમ્પ્લેક્સ (BKC) ના વિકાસે બાંદ્રા ઈસ્ટને આધુનિક બિઝનેસ હબમાં પરિવર્તિત કર્યુ છે. નજરમાં આવેલા અર્થીક અને વ્યવસાયિક સંસ્થાનો સમાવેશ છે જેમ કે Jio World Convention Centre, NSE, ડાયમંડ બર્ડ અને ગૂગલ અને એમેઝોન જેવી કંપનીઓની ઓફિસો—આ બધા ઉલ્લેખ સ્રોતમાં આપવામાં આવેલ છે. સાથે જ, બાંદ્રા-વરલી સી લિંક આધુનિક ઈજનેરીની ઊદાહરણરૂપ છે અને તે કલાકોની મુસાફરીને મિનિટોમાં પૂર્ણ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.