અલ નીનોના પ્રભાવથી લૂ અને દુષ્કાળનું જોખમ
પેસિફિક મહાસાગરમાં મજબૂત બની રહેલો અલ નીનો ભારતમાં તાપમાનમાં અસામાન્ય વધારો, વરસાદની પેટર્નમાં ફેરફાર અને ગંભીર જળસંકટનું જોખમ ઊભું કરી રહ્યો છે. વર્લ્ડ મીટિયોરોલોજિકલ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WMO) મુજબ અલ નીનોની અસર ફેબ્રુઆરી 2027 સુધી રહેવાની લગભગ 100% સંભાવના છે.
ઐતિહાસિક ડેટા દર્શાવે છે કે 1951થી 2016 વચ્ચે લૂ અને દુષ્કાળથી પ્રભાવિત ભૌગોલિક વિસ્તાર 10% થી વધીને 35% પર પહોંચી ગયો છે, જેનો કૃષિ અને ગ્રામિણ આવક પર ગંભીર અસરનો અંદેશો છે.
અલ નીનો અને હવામાનમાં ફેરફાર
અલ નીનો અને તેના હવામાન પર પડતા મુખ્ય પ્રભાવ પેસિફિકમાં વધેલા સમુદ્ર તાપમાનની અસર વૈશ્વિક હવામાન પ્રણાલીમાં ફેરફાર કરે છે અને ભારતમાં ચોમાસાનું મંડળ નબળું કરી શકે છે. પરિણામે તાપમાનમાં અસામાન્ય વૃદ્ધિ, વરસાદના પેટર્નમાં અવરોધ અને જમીનગત જળસ્તરના ઘટાડા સાથે ગંભીર જળસંકટ ઊભા થઈ શકે છે.
તાપમાન અને વરસાદ વચ્ચેની પરસ્પર ક્રિયાઓ લૂ અને દુષ્કાળની તીવ્રતા એકબીજામાં વધારતી દાયકાઈ શકે છે. ઇતિહાસીક સંશોધન અને ડેટા ફેબ્રુઆરી 2026માં પ્રકાશિત વિશ્લેષણ અનુસાર, 1951 થી 2016 ના 65 વર્ષના સમયગાળામાં લૂ અને દુષ્કાળનો સંયુક્ત ભૌગોલિક વિસ્તાર 10% થી વધીને 35% થઇ ગયો છે.
સંશોધનમાં નોંધાયું છે કે આ જોખમ હવે માત્ર પશ્ચિમના સૂક્ષ્મ ભાગો સુધી સીમિત નથી રહેતો; ઓડિશા, પશ્ચિમ બંગાળ અને આસામ જેવા પૂર્વીય રાજ્યોમાં પણ જોખમ ફેલાઈ રહ્યું છે.
કૃષિ અને ગ્રામિણ અર્થતંત્ર પર અસર
કૃષિ અને ગ્રામિણ અર્થતંત્ર પર અસર અલ નીનોના કારણે ચોમાસું નબળું પડવાનાં પરિણામે ખેડૂતોની આવક પર સીધો પ્રભાવ પડી શકે છે. ડેટા મુજબ ગંભીર દુષ્કાળ અને લૂના વર્ષોમાં ચોખાના ઉત્પાદનમાં 12.1%નો ઘટાડો નોંધાયો છે. ઘઉંના પાકમાં જ્યારે દાણા ભરાવાની પ્રક્રિયા ચાલતી હોય ત્યારે તાપમાનમાં માત્ર 1°C નો વધારો ઉપજમાં 3-4% સુધીનું ઘટાડો કરી શકે છે.
વરસાદની અછત અને વધતી ગરમીથી ખેતીમજૂરીમાં ઘટાડો, ચારાની કમી અને દૂધ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો નોંધાયો છે, જે સમગ્ર ગ્રામિણ આવકને પ્રમાણભૂત રીતે પ્રતિબિંબિત કરે છે.
જળ સુરક્ષા માટેની કામગીરી
જળ સુરક્ષા અંગે વર્તમાન સ્થિતિ અને આંકડા ગ્રામીણ પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા વધારવા કેન્દ્ર સરકારના ‘જળ જીવન મિશન’ હેઠળ કામગીરી ચાલી રહી છે. ઓગસ્ટ 2019માં ગ્રામ્ય નળ કનેક્શનો માત્ર 17% હતા અને ડિસેમ્બર 2025 સુધી કવરેજ 81% થી વધુ થઇ ગઈ હતી.
સરકારના 2024ના કાર્યક્ષમતા મૂલ્યાંકન માટે 2.37 લાખથી વધારે ગ્રામ્ય ઘરોનો સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો અને તે સર્વે બતાવે છે કે 86.5% ઘરોમાં કાર્યરત નળ હતા, પરંતુ તેમાંથી માત્ર 80.2% ઘરોને પૂરતું પાણી મળતું હતું.
પોલમાં વધુ તફસિલ પ્રમાણે 83.6% ઘરોને સમયપત્રક મુજબ અને 76% ઘરોને નિર્ધારિત ગુણવત્તાવાળું પાણી મળતું હોવાનું નોંધાયું છે.
અલ નીનોની લાંબી ગાળાની અસર જમીનગત જળસ્તરને નીચે દબાવી શકે છે અને નળ મારફત પાણીની પૂરવઠામાં સમસ્યા ઊભી કરી શકે છે.
અગાઉથી તૈયારી અને સૂચિત પગલાં
આગોતરી તૈયારી અને સૂચિત પગલાં અલ નીનોની સંભવિત વિનાશક અસરને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્ર અને સ્થાનિક સ્તરે પાણી અને ખાદ્ય સુરક્ષા માટે યુદ્ધના ધોરણે તૈયારી આવશ્યક થાય છે. લેખમાં સૂચવાયેલ પ્રાથમિક પગલાંમાં નીચેના મુદ્દાઓ સામેલ છે:
- દરેક પંચાયતે પોતાના ભૂગર્ભજળ સ્તર, ઉપલબ્ધ સ્ત્રોતો અને વાર્ષિક પાણીની જરૂરિયાતોનું મૂલ્યાંકન કરી ગામ લેવલે ‘વોટર સિક્યુરિટી પ્લાન’ તૈયાર કરવો.
- નવા માળખા બનાવતા પહેલા જૂના તળાવો, ચેક ડેમ અને પરંપરાગત જળ સ્ત્રોતોને ઊંડા કરી પુનર્જીવિત કરવાની કામગીરી વધારવી જોઈએ.
- મનરેગા જેવી યોજનાઓ હેઠળ કરાયેલા જળ સંરક્ષણ કાર્યોનું મૂલ્યાંકન صرف ખર્ચ અથવા બાંધકામના આધારે નહીં, પરંતુ તેમાં કિતલું વાસ્તવિક જળ સંગ્રહ થયું તે આધારે કરવું.
- હવામાન વિભાગની અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ અને કૃષિ એપ્લિકેશનનો વ્યાપ વધારી ખેડૂતોને વાવણી અને સિંચાઇ અંગે સમયસર માર્ગદર્શન આપવું.
- ટપક સિંચાઇ (ડ્રિપ ઇરિગેશન) અને પાણી બચત થતી ખેતી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહિત કરવું; વધુ પાણી માંગતા પાકોની જગ્યાએ મિલેટ્સ અને દુષ્કાળ-પ્રતિરોધક બિયારણોના ઉપયોગને પ્રોત્સાહિત કરવો.
- ‘પ્રધાનમંત્રી પાક વીમા યોજના’ (PMFBY) જેવા સહાયક પ્રોગ્રામ્સની પ્રક્રિયાઓને સરળ અને ઝડપી બનાવવા અને પશુપાલકો માટે ‘ફોડર બેંક’ ઊભી કરીને ચારાની અછત દૂર કરવાની તૈયારી.
સરકાર અને સ્થાનિક પ્રશાસને આ સૂચિત પગલાં તરત અમલમાં મૂકીને પાણી અને ખાદ્ય સુરક્ષા માટે વ્યૂહરચનાઓ તૈયાર કરવાની આવશ્યકતા છે, જેથી ગ્રામણ અર્થતંત્રને અલ નીનો અને તેનાથી જોડાયેલ લૂ-દુષ્કાળ જેવી આફતો સામે ટકાવાર બનાવવામાં મદદ મળી શકે.