જમતાં પહેલાં થાળીની ફરતે પાણી છાંટવાની પરંપરા
હિન્દુ સંસ્કૃતિમાં ભોજન શરૂ કરતા પહેલાં થાળી ફરતે જળ છાંટવાની પ્રાચીન પરંપરા પ્રચલિત છે. આ ક્રિયા અન્નનું શુદ્ધિકરણ કરે છે, શરીરના પંચતત્વોને સંતુલિત બનાવે છે અને ભોજનને અમૃત સમાન બનાવે છે. પ્રાચીન કાળમાં કાચા માટીના ઘરો અને જમીન પર બેસીને ભોજન કરવાના પરિસ્થિતિઓમાં આ વિધિ જમીનની ધૂળ અને નાના જીવજંતુઓથી ભોજનની રક્ષા કરતી પ્રાયોગિક રીત તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતી હતી.
પરંપરાનું મહત્વ
પરંપરા અને તેની આધ્યાત્મિક સમજ અનુસાર, થાળીની આસપાસ થોડું પાણી છાંટવાથી ભોજનમાં રહેલી નકારાત્મક ઊર્જા દૂર થાય છે અને ભોજન પવિત્ર બને છે. લોક માન્યતાનું કહેવું છે કે આ વિધિ દ્વારા ભોજનનું શ્રીવર્ધન થાય છે અને તેનો પોષણાત્મક લાભ વધે છે. આ માધ્યમથી ઈશ્વરને ભોગ અર્પણ કરીને મેહરબાની પ્રાપ્ત કરવાની માન્યતા પણ છે.
વિધિ અને પગલાં
સદીઓ જૂની પરંપરાનું વ્યવહારિક કારણ એ છે કે અગાઉ મોટા ભાગના ઘરો કાચા હતા અને લોકો જમીન ઉપર બેસીને જમણું ખાતા હતા. થાળીની આસપાસ પાણીની વર્તુળાકાર રેખા બનાવવાથી જમીનની ધૂળના રણદ્રવ્યો થાળી સુધી નહીં પહોંચતા અને કાચી માટીમાંથી આવતા નાના જીવજંતુઓ—જે કીડી, મકોડા અથવા અન્ય સૂક્ષ્મ પ્રાણીઓ હોઈ શકે—થાળીમાં ચડી શકતા ન હતાં. તેથી આ વિધિને કુદરતી રક્ષણરૂપો ગણવામાં આવ્યું છે.
આચમનની યોગ્ય રીત અને સંબંધિત નિયમો સામાન્ય રીતે વિધિ મુજબ નીચેનાં પગલાં અનુસરવામાં આવે છે: ભોજન પહેલાં હાથ અને પગ ધોઈ લેવા અને સ્વચ્છ પાણીથી મોઢું કોગળવાની પરંપરા રાખવામાં આવે છે. સ્વચ્છ આસન પર શાંતિથી બેસીને ભોજન શરૂ કરવા કહેવામાં આવે છે. જમણી હઠેળીમાં થોડું પાણી લઈને થાળીની ફરતે ઘડિયાળની દિશામાં ત્રણ વખત ફેરવીને છાંટવામાં આવે છે. આચાર્ય અથવા પરંપરા મુજબ આંખો બંધ કરી ઈશ્વરનું સ્મરણ કરીને ભોજન મંત્ર ઉચ્છારણ કરવામાં આવે છે અને પહેલો નાનો કોળિયો ઈશ્વર કે ગાય‑પશુ‑પક્ષીના નામે અર્પણ કરીને બાજુ પર રાખવામાં આવે છે. મંજૂરી મુજબ માન્યતા છે કે આ વિધિથી ભોજન પ્રસાદ સમાન બની જાય છે અને તેની સાથે ભોજનમાં રહેલા સૂક્ષ્મ જીવોથી રક્ષણ મળે છે.