200 વર્ષ પહેલા ન્યાય મેળવવા માટે લાંચ આપવી પડતી હતી
મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોના અધ્યયનથી વડોદરાના ન્યાયપ્રણાળીનો ઊંડો ઇતિહાસ સામે આવ્યો છે. MSUના ડો. પ્રિયાક્ષી હઝારિકાના પીએચડી અભ્યાસમાં દર્શાવાયું છે કે પહેલાં લોકો ગ્રામ પંચાયતો, જ્ઞાતિના વડિલો અને સ્થાનિક વહીવટી અધિકારીઓ પર ન્યાય માટે નિર્ભર રહેતા હતા અને ઘણા સમયે ન્યાય મેળવવા માટે લાંચ જેવી પ્રથાઓનો સામનો કરવો પડતો હતો.
અભ્યાસ અને આધારભૂત દસ્તાવેજો હિસ્ટ્રી વિભાગના ડો. પ્રિયાક્ષી હઝારિકાએ પ્રોફેસર અરુણા અવસ્થીની દેખરેખમાં વડોદરાની ન્યાયપાલિકા પર હજારો દસ્તાવેજોનું અભ્યાસ કર્યો છે. તે અભ્યાસ પ્રમાણે એવી પરિસ્થિતિ હતી જેમાં નિર્દોષતા સાબિત કરવા માટે ઘણીવાર શારીરિક કષ્ટો સહવાં પડતા હતા અને ‘ખટપટ’ નામની કુપ્રથા હેઠળ સ્થાનિક વહીવટી અધિકારીઓને લાંચ આપવાની ફરજ પણ પડતી રહી.
‘ખટપટ રિપોર્ટ’ અને પ્રાથમિક પગલાં બ્રિટિશ રેસિડેન્ટ જેમ્સ આઉટરેમે ખટરપટ પ્રથાની તપાસ કરાવી હતી અને 1851માં તૈયાર થયેલા ‘ખટપટ રિપોર્ટ’માં લાંચ અને ભ્રષ્ટાચાર અંગે ચોંકાવનારા ખુલાસા થયા. સ્રોત અનુસાર 1812–14માં વડોદરામાં પ્રથમ કોર્ટની સ્થાપના નોંધાઇ હતી અને 1821માં જાહેરનામા દ્વારા સ્થાનિક વિવાદો કોર્ટમાં લાવવા પ્રોત્સાહિત કરાયા.
સુધારા અને સંસ્થાકીય બદલાવ મહારાજા સયાજીરાવ ત્રીજાના શાસનકાળ દરમિયાન ન્યાયપાલિકામાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો કરવામાં આવ્યા. અભ્યાસમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે અદાલતોનું પુનઃગઠન કરવામાં આવ્યું, ન્યાયપાલિકાની કામગીરીને રાજ્યની અન્ય વહીવટથી અલગ કરવામાં આવી અને નાની સિવિલ વિખવાદો માટે પાદરા, સંખેડા, ખેરાલુ અને ધારીમાં અદાલતોની સ્થાપના કરવામાં આવી.
ન્યાયાધીશો અને વકીલો માટે નિયમિત તાલીમ સત્રોનું આયોજન અને જ્યુડિશિયલ કોન્ફરન્સો પણ યોજાયા. દિવાન સર ટી. માધવરાવ અને 1870–1880ના સુધારા હઝારિકાનું અધ્યયન જણાવે છે કે 1870થી 1880 દરમિયાન વડોદરાના દિવાન સર ટી. માધવરાવના સમયગાળામાં ન્યાયતંત્રમાં નોંધપાત્ર સુધારા થયા. તેઓ ન્યાયાધીશો માટે યોગ્ય તાલીમ અને કેસની સુનાવણીમાં પ્રભાવશાળી લોકોની દખલગીરીથી મુક્તિ જગાવવાના પક્ષમાં હતા.
એ સમયગાળામાં નજરાણા જેવી ભ્રષ્ટ પ્રણાલીઓ દૂર કરવા અને ભ્રષ્ટ અધિકારીઓ વિરુદ્ધ કાર્યવાહી કરવા પર ભાર મુકાયા. આંકડાકીય વિગતો અભ્યાસમાં દર્શાવેલ આંકડાઓ અનુસાર 100 વર્ષમાં વડોદરામાં નાની-મોટી 267 અદાલતોની સ્થાપના થઈ હતી. અન્ય ઐતિહાસિક આંકડા સ્રોતમાં આ રીતે પ્રસ્તુત છે: 1885માં 123 કોર્ટ અને ટ્રિબ્યુનલ સ્થાપિત થયા હતા અને તેમાં 126 ન્યાયાધીશો કાર્યરત હતા.
આ જ સમયગાળામાં 9,271 મામલા કોર્ટ સુધી ગયા અને એમાં આરોપીઓની સંખ્યા 21,321 હતી. 1895માં અદાલતોના સમક્ષ 21,285 નવા કેસ આવ્યા; જ્યારે 1,003 કેસ નીચલી અદાલતોના ચૂકાદા સામે અપીલ હેઠળ હતા. 1920 સુધીમાં કુલ 267 અદાલતો કાર્યરત હોવાની નોંધ છે.
1920માં કોર્ટની રૂપરેખા સ્રોતાનુસાર 1920માં વડોદરામાં વિવિધ કોર્ટની સંખ્યા નીચે મુજબ નોંધાઇ હતી: વરિષ્ઠ કોર્ટ 1, ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ કોર્ટ 5, આસિસ્ટન્ટ ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ કોર્ટ 4, સબઓર્ડિનેટ જજ કોર્ટ 24, ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટ 4, એડિશનલ મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટ 86, ઓર્ડિનેરી મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટ 24, રેવેન્યૂ મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટ 26, વાઇ મ્યુનિસિપલ મ્યુનિસિફ કોર્ટ 3 અને કોર્ટ ઓફ વિલેજ પંચાયત 90.
સામાન્ય કાર્યક્ષમતા અને નાગરિકોની પહોચ અધ્યયનમાં સંશોધકોનું માનવું છે કે સામાન્ય નાગરિકો માટે—વિશેષ કરીને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રહેતી મહિલા અને ગરીબ વર્ગ માટે—આ ગઈકાલની જેમ જ ન્યાય સુધી પહોંચવું મુશ્કેલ રહ્યું છે. કોર્ટની કાર્યવાહીનો ખર્ચ, દૂરસ્થતા અને શક્તિશાળી લોકોને મળતી પ્રભાવશાળી સગવડો સામાન્ય માણસ માટે અવરોધરૂપ બનતા હતા. ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોમાં મિલકતના ઝઘડા અને ચોરીના આરોપમાં મહિલાઓ સામે કેસ નોંધાવવાના ઉલ્લેખ પણ છે.