અમેરિકા સ્થિત United States Commission on International Religious Freedom (USCIRF) અને ભારત સરકાર વચ્ચે ધાર્મિક સ્વતંત્રતાને લઈને વિવાદ ફરી એકવાર ઉઠ્યો છે. 26 ઓગસ્ટ 2026ના પોતાના નિવેદનમાં USCIRFએ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) અને તેના જોડાયેલા સંગઠનો પર ધાર્મિક લઘુમતીઓ સામે હિંસા અને ભેદભાવ સાથે સંકળાયેલા હોવાના આરોપ લગાવ્યા છે અને મોહન ભાગવતની અમેરિકા મુલાકાત અંગે પગલા લેવા ભલામણ કરી છે. ભારત સરકારે USCIRFની ટીકાને પક્ષપાતપૂર્ણ ગણાવી નકારી લીધી છે.
USCIRFની તાજી ભલામણ અને મુખ્ય આરોપો
USCIRFએ જણાવ્યું છે કે RSS સાથે જોડાયેલા કેટલીક સંસ્થાઓના સભ્યો પર ખ્રિસ્તી, દલિત, મુસ્લિમ અને શીખ સહિત ધાર્મિક લઘુમતી સમુદાયો સામે હિંસક હુમલામાં સામેલ હોવાના આરોપો છે. કમિશને અમેરિકન સરકારે વિચાર કરવા માટે સૂચન કર્યું છે કેધાર્મિક સ્વતંત્રતાના કથિત ઉલ્લંઘનમાં સંડોવાયેલા RSSના સભ્યો અને કેટલાક ભારતીય અધિકારીઓ પર લક્ષિત પ્રતિબંધો લાગુ કરવા જોઇએ. ખાસ કરીને કમિશનએ મોહન ભાગવતને આપવામાં આવેલ અમેરિકન વિઝા રદ કરવા અને તેમને ભવિષ્યમાં અમેરિકામાં પ્રવેશ માટે અયોગ્ય જાહેર કરવાની ભલામણ કરી છે.
કાયદાઓ અને નીતિઓ અંગેની ચિંતાઓ
USCIRFના 2026ના India Chapter માં CAA, NRC, UAPA, FCRA જેવા કાયદાઓ અને નીતિઓનો ઉલ્લેખ છે અને કમિશન દલીલ કરે છે કે આ કાયદાઓનો અમલ ધાર્મિક લઘુમતીઓના અધિકારો પર અસર કરી શકે છે. કમિશનનો કહેવું છે કે ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદા અને ગૌહત્યા સંબંધી કાયદાઓને પણ ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના સંદર્ભમાં ચિંતાનો વિષય ગણાવવામાં આવ્યું છે.
USCIRFએ ખાસ કરી ને આસામ અને નાગરિકતા સંબંધિત પ્રક્રિયાઓના સંદર્ભમાં મુસ્લિમ સમુદાય વિશે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે અને જણાવ્યુ છે કે 2025 દરમિયાન ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની સ્થિતિ વિશે અનેક ગંભીર ચિંતાઓ નોંધાઇ હતી.
વિદેશમાં લઘુમતીઓ સામે કથિત હુમલાઓ
કમિશનની જાહેરાતમાં ભારતની બહાર ધાર્મિક લઘુમતી સમુદાયોને નિશાન બનાવવાના કથિત પ્રયાસોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ખાસ કરીને ઉત્તર અમેરિકામાં શીખ સમુદાયના સભ્યોને નિશાન બનાવવાના હત્યા અને હત્યાના પ્રયાસોના આરોપોનો ઉલ્લેખ આવ્યો છે — આ USCIRF દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા દાવા છે.
આસિફ મહમૂદ અને તેમની નિમણૂક અંગે સ્પષ્ટીકરણ
USCIRFના વર્તમાન અધ્યક્ષ આસિફ મહમૂદએ કહ્યું છે કે ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની સ્થિતિ ખરાબ થઇ રહી છે અને હિંસા તથા ઉશ્કેરણીનો ઉપયોગ ધાર્મિક લઘુમતીઓને નિશાન બનાવવા માટે થતો હોવાનું તેમનું દાવો છે. બહાર આવેલા કેટલાક દાવાઓ પ્રમાણે અસિફ મહમૂદને અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અધ્યક્ષ નિયુક્ત કર્યો હતો—જેણે USCIRFના સત્તાવાર રેકોર્ડ સાથે મેળ ખાતો નથી, આ મુદ્દો સ્પષ્ટીકરણ રૂપે ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.
USCIRFના સત્તાવાર રેકોર્ડ અનુસાર મહમૂદને પ્રથમ વખત 2024માં હકીમ જેફ્રીઝ દ્વારા કમિશનમાં નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા અને 2026માં ફરી નિયુક્ત કર્યા ગયા હતા. જુલાઈ 2026માં તેઓ 2026-27 કાર્યકાળ માટે અધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટાયા હતા.
USCIRFના પૂર્વ અહેવાલ અને ભારતની પ્રતિક્રિયા
USCIRFએ માર્ચ 2026માં જાહેર કરેલા પોતાના વાર્ષિક અહેવાલમાં પણ ભારત અંગે કડક ટિપ્પણીઓ કરી હતી અને અહેવાલમાં ભારતને અમેરિકાના રાજદૂત મંત્રાલય (State Department) દ્વારા Country of Particular Concern (CPC) તરીકે નિમણૂક કરવાની ભલામણ કરાઈ હતી. કમિશનનો આ દાવો છે કે 2025 દરમિયાન અનેક ગંભીર ચિંતાઓ નોંધાઇ હતી અને તે મુદ્દાઓ 2026ના અહેવાલમાં વિગતવાર નોંધાયેલા છે.
નવી દિલ્હીએ USCIRFના આક્ષેપોનું સ્વીકાર ન કરતાં આ દાવાઓને પક્ષપાતપૂર્ણ અને પ્રેરિત ગણાવી નકારી દીધા છે. માર્ચ 2026માં વાર્ષિક અહેવાલ પર પ્રતિક્રિયા આપતાં વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે USCIRFની ટિપ્પણીઓને “motivated and biased” તરીકે ઊકેલ્યો હતો અને ઓગસ્ટમાં મોહન ભાગવત તથા RSS વિશેની તાજી ભલામણ પર પણ તેને અપમાનજનક અને ઉશ્કેરણીજનક ગણાવ્યું હતું.
USCIRFની ભૂમિકા અને ભારત-અમેરિકા સંબંધો પર પ્રભાવ
USCIRF અમેરિકી કૉંગ્રેસ દ્વારા રચાયેલ દ્વિપક્ષીય ફેડરલ કમિશન છે, જે વિદેશોમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરીને રાષ્ટ્રપતિ, વિદેશ મંત્રાલય અને કૉંગ્રેસને નીતિગત ભલામણો આપે છે. તેમ છતાં તેની ભલામણો આપમેળે અમેરિકી સરકારની અંતિમ નીતિ સમાન નથી. ભારત અને USCIRF વચ્ચેનો વિવાદ નવો નથી અને 2026ના અહેવાલમાં CPC શ્રેણીમાં રાખવાની ભલામણ અને RSS સામે લક્ષિત પ્રતિબંધોની ભલામણ બાદ આ મુદ્દો રાજકીય અને રાજદ્વારી રીતે વધુ સંવેદનશીલ બની ગયો છે.