સુપક્ષયુક્તતા અને ધાર્મિક પ્રગતિ
ધર્મરત્નપ્રકરણ ગ્રન્થમાં ચૌદમા ગુણ તરીકે ઉલ્લેખિત ‘સુપક્ષયુક્તતા’ અનુસાર જ્યાં પરિવારે ધર્મ પ્રત્યે રસ અને સન્માન દર્શાવે છે ત્યાં વ્યક્તિની ધાર્મિક ભાવના અને આરાધના સહ્જ રીતે વિકસે છે. આ વિચારધારા અવલોકનરૂપે ‘અહો માસક્ષમણમ્!’ની ચાર હજાર ત્રણસો પાંચ માસક્ષમણયાત્રા અને કાર્યક્રમોના અનુભવ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.
યોજનાઓ અને વ્યક્તિગત પ્રસંગો બતાવે છે કે કેવી રીતે સુપક્ષયુક્ત પરિવાર ધાર્મિક પ્રગતિ માટે પ્રોત્સાહક પરિબળ પૂરાં પાડે છે. સુપક્ષયુક્તતા શું છે? ‘સુ’ નો અર્થ સારો અને ‘પક્ષ’ નો અર્થ પરિવાર— એટલે એવો પરિવાર જે ધર્મપ્રતિ રુચિ અને આદર ધરાવે.
પરિવારનું સહયોગ
લેખમાં બીજ-ખેતર અને પથ્થર-શિલ્પીના રૂપકથી સમજાવવામાં આવ્યું છે કે કુદરતી ક્ષમતા હોય તો પણ એ યોગ્ય પરિસ્થિતિ, સહયોગ અને પ્રોત્સાહન મળ્યા વગર સંપૂર્ણ રીતે બહાર આવી શકતી નથી. ધર્મક્ષેત્રમાં પરિવારજનોનો સહયોગ એજ એવા અનુકૂળ પરિબળ છે જે વ્યક્તિની ધર્મસાધનાને સજ્જ અને પ્રેરિત કરે છે.
ઇ.સ.2016 — નાનું ઉપકરણ અને પરિવારનું સહકાર સમૂહિક માસક્ષમણ અભિયાનનું પ્રથમ વર્ષ ઇ.સ.2016 હતું. તે વર્ષે માત્ર દશ વર્ષની કુ. વિધિએ પણ તપશ્ચર્ય શરૂ કરી હતી. નાની ઉંમર હોવાને કારણે સૌને પ્રશ્ન હતો કે સળંગ ત્રીશ ઉપવાસ જેટલું દિગ્દર્શિત માસક્ષમણ એ બાળક પૂર્ણ કરી શકશે કે નહીં.
રોજ ફક્ત એક ઉપવાસનું પચ્ચક્ખાણ અપાતું અને જ્યારે પૂછવામાં આવતું ત્યારે વિધિ કહેતી, “સાહેબજી જે પચ્ચક્ખાણ આપે તે લઈશ.” છઠ્ઠા ઉપવાસે તેના દાદાએ પારણાની વિશેષ તૈયારી કરી લીધી હતી, પરંતુ કાર્યક્રમના સંચાલકોએ સમજાવ્યું કે જો બાળક પોતાની ઈચ્છા ન બતાવે તો ત્યાં તકેદારીથી પારણું કરાવશો; priori રીતે પારણાની તૈયારીઓ કરી દેવી યોગ્ય નથી.
પરિવારજનો સુપક્ષયુક્ત રહ્યા અને સંપુર્ણ સહમતિ આપી કે યુવાન જે દિવસ ઉપવાસ ન કરવા કહે તે દિવસે તરત પારણું કરાવીશું. પરિણામે એ બાળ તપસ્વીએ હસતાં-રમતાં માસક્ષમણ પૂર્ણ કર્યું.
વિધિની માતાએ કહ્યું: “જ્યારથી વિધિએ ઉપવાસ શરૂ કર્યા છે ત્યારથી અમે ઘરમાં મિષ્ટાન્ન-ફરસાણ વિનાનું સાદું ભોજન બનાવીએ છીએ. એમાં વંહી દીકરીને ભાવતી વાનગી તો ખાસ જ નથી બનાવતા. એ સાવ નાનું બાળક છે. રખે ને એનું મન લલચાઈ જાય તો? જો કે, વિધિએ તો અમને સામેથી કહ્યું છે કે ‘તમારે જે સારી વાનગી તમારા માટે બનાવવી હોય તો બનાવો. હું લલચાવાની નથી, કેમ કે હું મારા ભાવથી ઉપવાસ કરું છું.’ છતાં અમે સાવધાની માટે આ પદ્ધતિ અપનાવી છે.”
પરિવારનું પ્રોત્સાહન
ઇ.સ.2022 — બોરીવલીમાં દંપતીનું ઉત્સર્ગ ઇ.સ.2022માં મુમ્બઇ બોરીવલીના ગીતાંજલિ સંઘમાં આયોજીત ચાતુર્માસ દરમિયાન એક વયસ્ક દંપતીનું ઉદાહરણ નોંધાયું. શ્રાવકે કહ્યુ કે “મારા આ શ્રાવિકાને અહીં સમૂહ માસક્ષમણ કરવું છે. ઘરમાં અમે બે જ વ્યક્તિ છીએ. એમને આ મોટા ઉપવાસોમાં મારા માટે રસોઈની મહેનત ન કરવી પડે એના માટે મેં моей રીતે ઉપવાસ કર્યો છે.”
તેમને વચ્ચેમાંથી અટકાવીને સંઘ દ્વારા એનાથી સરળ ઉકેલ તરીકે અનૂસારિત સેવાઓની જાણકારી પણ આપાઈ—જેમ કે એ પરિવારોને જે જગ્યાએ ઘરે રસોઈ કરનાર ન હોય તેમને માસક્ષમણ દરમ્યાન નિ:શુલ્ક બે જ કંપનીના ટિફિન આપવાનો વ્યવસ્થાનો ઉલ્લેખ.
વૃદ્ધ ભાઈએ કહ્યું: “સાહેબજી! આ તો તમે કહ્યું ત્યારે જાણ્યું. એટલે હવે આ સુવિધા અપનાવવી નથી. મેં ઘરેથી જે નિર્ધાર કર્યો છે એ જ ઉપાય કાયમ રાખીશ. મારો ઉપાય એ છે કે શ્રાવિકા માસક્ષમણમાં સળંગ ત્રીશ ઉપવાસ કરશે અને એ દિવસોમાં હું સળંગ ત્રીશ આયંબિલની તપસ્યા કરીશ. આયંબિલ કરવા તો આયંબિલશાળામાં જવાનું છે. એથી શ્રાવિકોને моего માટે ઘરે કાંઈ કરવું નહિ પડે.”
આ ઘટના બતાવે છે કે સુપક્ષયુક્ત પરિવારમાં પતિ ભાગ લેશે અને પત્નીના માટે આરામની વ્યવસ્થા પોતે કરી લેતા હોય—જે પ્રકારનું પ્રોત્સાહન અસાધારણ અને સહાયક બને છે. પરિવારનું પ્રોત્સાહન અને અન્ય ધાર્મિક કાર્યો લેખમાં દર્શાવ્યું છે કે દાન, દીક્ષા અને અન્ય ધાર્મિક સાધનામાં પણ પરિવારનું પ્રોત્સાહન મોટું ફર્નિશે કરે છે.
યોગ્ય સ્થાન-સામીકી મળતા શક્તિસંપન્ન વ્યક્તિ લાખો કે કરોડો રૂ. તેર્થન માટે ખર્ચવા તૈયાર થાય છે, પરંતુ પુત્ર-પત્નીની સહમતિ ન હોવાને કારણે એ રોકાવટ આવી શકે છે. દીક્ષાના ક્ષેત્રમાં ઘણી વાર પરિવારની લાગણી જાળવીને દીક્ષા માટે છ-છ કે સાત-સાત વર્ષ સુધી વિલંબ કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ દીક્ષા આપવામાં આવે છે.
અલબત્ત એવી પણ કેટલીક વ્યક્તિઓ છે જેઓ પારિવારિક પ્રતિકૂળતા હોતા છતાં પોતાની ધર્મસાધનાને આગળ વધારતા છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે પરિવારમાં અસંમતિ હોય તો ખૂબ લોકો અટકી જતા હોય તેવો લેખકારનો અનુભવ છે. સુપક્ષ બનીને આપવા જેવા અભિગમ લેખકાર સૂચવે છે કે પરિવાર તરીકે આપણે અન્ય સભ્યની દાન-તપ-દીક્ષા જેવી ભાવનાઓને મજબૂત પ્રોત્સાહન આપીએ અને વિરોધ ન કરીએ—સંપૂર્ણ સહયોગ અપાઈએ.
એથી પણ એક પગલું આગળ વધતાં શું કરવું તેનો ઉલ્લેખ થાય છે: નવકાશી, રાત્રિભોજનત્યાગ, કંદમૂળત્યાગ જેવા ભૌતિક ધાર્મિક આચારો માટે પરિવાર ખૂબ જ કડક અને નિષ્ઠાપૂર્વક સમર્થન આપે તો વ્યક્તિની ધાર્મિક પ્રગતિ પર ગહન પ્રભાવ પડે છે. લેખક પોતાના સાંસારિક પરિવારને ઉદાહરણરૂપ રજૂ કરે છે કે બાળવયથી તેમણે પ્રભુપૂજા, નવકારશી, ચોવિહાર રાખ્યા અને કંદમૂળભોજન જીવનમાં કદી નહોતું લીધું—આને સુપક્ષયુક્ત પરિવારનો પ્રભાવ ગણાવવામાં આવ્યો છે.
સંદર્ભ: અમૃતની અંજલિ — આચાર્ય વિજયરાજરત્નસૂરિ, અને ‘અહો માસક્ષમણમ્!’ની અનુભવયાત્રા.