પાકીઝા… ફિર એક બાર

પાકીઝા રિસ્ટોરેશન

કમાલ અમરોહીની ક્લાસિક ફિલ્મ પાકીઝાનું નવું 4000K રિસ્ટોર્ડ વર્ઝન તૈયાર છે અને તે ફ્રાન્સ અને યુકેના સિનેરસિકો સમક્ષ રજૂ થઈ ચૂક્યું છે. રિસ્ટોરેશનનું કામ ફિલ્મ હેરિટેજ ઇન્ડિયા ફાઉન્ડેશન દ્વારા બિલાલ અમરોહીના લાયનહાર્ટ સિનેમા અને લાઇમેજિન રિટ્રોવાટા લેબોરેટરીની સહાયથી કરવામાં આવ્યું છે.

લંડનમાં 18 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ બીએફઆઇ આઈમેક્સમાં તેના 153 મિનિટના રિસ્ટોર્ડ વર્ઝનને ઇંગ્લીશ સબટાઇટલ્સ સાથે થિયેટ્રીયલ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યું. ફિલ્મ બનાવવાનું અને સમયરેખા કમાલ અમરોહી દ્વારા મીના કુમારી માટે પાકીઝા બનાવવાની તૈયારી બહુ પહેલા શરૂ થઇ હતી અને ફિલ્મનું મુહૂરત જાન્યુઆરી 1957માં થયું હતું.

મીના કુમારીએ 1960ની ફિલ્મ કોહિનોર અને 1962ની સાહિબ, બીબી ઔર ગુલામ જેવી ફિલ્મોથી પોતાની સ્થાન બનાવ્યું. કમાલ અમરોહી અને મીનાના સંબંધ અનોખા જ રહ્યા અને બંને 1962માં અલગ પણ થયા હતાં, જેના કારણે ફિલ્મના કામમાં વિલંબ આવ્યો.

ફિલ્મનો બ્લેક-એન્ડ-વ્હાઇટ શૂટ ઇસ્થમેન કોડાક પર કરવાની યોજના 1958માં નક્કી થઈ અને જર્મન સિનેમેટોગ્રાફર જોસેફ વિર્સચિંગને કેમેરામેન તરીકે જોડવામાં આવ્યો હતો. તેમનુ અવસાન 1967માં થયું. ત્યાર બાદ દેશના અન્ય સિનેમેટોગ્રાફર્સ સાથે મળીને ફિલ્મની એસ્થેટિક્સ જાળવવાનો પ્રયાસ થયો.

1968માં સંગીતકાર ગુલામ મોહમ્મદનું અવસાન થયું અને તેઓએ તૈયાર કરી ચૂકેલી કઈંક રચનાઓ જેમ કે ‘થાડે રહિયો’ અને ‘મૌસમ હૈ આશિકાના’ ફિલ્મમાં રહેલી રહી. ભારતિય પાશ્‍વસંગીતનો ભાર બાદમાં નૌશાદે સંભાળ્યો. 1969માં સુનીલ દત્ત અને નરગીસે શૂટ થયેલા ફૂટેજ જોઇને મીનાને ફિલ્મ પૂરી કરવા માટે મનાવ્યું.

મીનાએ નામમાત્રનું મહેનતાણું સ્વીકારી શૂટિંગ પૂરું કર્યું અને ફિલ્મ છેલ્લે રિલીઝ થઈ હતી. ફિલ્મનું પ્રારંભિક રિલીઝિંગ 4 ફેબ્રુઆરી 1972એ થયાપર ભાષામાં દ્રશકોનો સ્વાદ બદલાયેલી સ્થિતિને કારણે તે શરૂઆતમાં મોટી સફળતા મેળવ્યાં નહોતું. પરંતુ મીના કુમારીના અવસાન 31 માર્ચ 1972 પછી દર્શકોનો રસ મોટા પાયે વધ્યો અને ફિલ્મને જાણગાર લોકોએ વધુ સ્થાન આપ્યું.

રીસ્ટોરેશન: પડકારો અને રીત

રીસ્ટોરેશન ટીમે જણાવ્યું કે ઇસ્થમેન કોડાક પર શૂટ થયેલી મૂળ પ્રિન્ટ દાયકાઓમાં ભારે ઝાંખી તથા વાદળાઈ થઈ ગઈ હતી અને તેમાં રહેલા રંગો વધારે હદ સુધી અસ્પષ્ટ થઈ ગયા હતા. ખાસ કરીને મીનાકુમારી જે કોશ્ચ્યુમમાં દેખાય છે તે ગુલાબી રંગનો ડ્રેસ કયો કેવો હતો તે અંગે વિભિન્ન અભિપ્રાય હતા.

રીસ્ટોરેશન માટે કમાલ અમરોહીના પરિવારના ફેમિલી આલ્બમમાંથી લેવામાં આવેલી તસવીરોને આધાર તરીકે લઇને મૂળ ગુલાબી રંગ ફરી સુસંગત રીતે પુનઃસ્થાપિત કરાયો. રીસ્ટોરેશન કાર્યનું નેતૃત્વ શિવેન્દ્રસિંહ ડુંગરપુરે કર્યું અને તેમણે સમજાવ્યું કે જૂની એનાલોગ ફિલ્મને ડિજિટલ રીતે ચમકાવી પ્રદર્શિત કરી દેવું જ રિસ્ટોરેશન નથી.

એનાલોગ ફિલ્મમાં રહેલા ગ્રેઇનને એમણે ફિલ્મનો ‘આતમ’ ગણાવ્યો અને તેને જાળવવાનો ભાર મૂક્યો. ડુંગરપુરના નિર્ણય મુજબ ઉદ્દેશ્ય મૂળ પ્રિન્ટમાં રહેલી વિગતો અને રંગોને તેમનાં મૂળ સ્વરૂપમાં પાછા લાવવાનું હતું, ને નવા ફ્રેશ મેકિંગ બનાવવાનું ન હતું.

તેઓએ રિસ્ટોરિંગ અને રિ-ક્રિએશન વચ્ચેનો તફાવત તાજમહેલના ભાગના ઉદાહરણથી સ્પષ્ટ કર્યો અને ક્રિસ્ટોફર નોલાનને કુદરતી સેલ્યુલોઇડ પ્રણાલી માટેના પ્યુરિસ્ટ તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો. રીસ્ટોરેશનમાં શિવેન્દ્રસિંહ ડુંગરપરની ટીમને અંદાજે બે વર્ષનો સમય લાગ્યો, અને આ કાર્ય ફિલ્મ હેરિટેજ ઇન્ડિયા ફાઉન્ડેશન તથા બિલાલ અમરોહીના લાયનહાર્ટ સિનેમા અને લાઇમેજિન રિટ્રોવાટા લેબોરેટરીની સહયોગી કામગીરી હેઠળ થયું.

પ્રદર્શન અને પ્રેક્ષક પ્રતિક્રિયા

રીસ્ટોર્ડ વર્ઝન ફ્રાન્સ અને યુકેમાં પ્રદર્શિત થયુ છે. લંડનમાં બીએફઆઇ આઇમેક્સમાં 18 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ થયેલ પ્રદર્શન 153 મિનિટનો અને ઇંગ્લીશ સબટાઈટલ્સ સાથે જોવા મળ્યો. રીસ્ટોર કરેલી ક્લાસિક ફિલ્મો માટે સિનેમાઘર બહાર દર્શકોની લાંબી કતારો જોવા મળી છે—આ દ્રશ્ય ફિલ્મ હેરિટેજ દ્વારા રિસ્ટોરેશનના પ્રચાર અને પ્રારંભિક પ્રદર્શનો વિશે નોંધપાત્ર રૂપે ઉલ્લેખિત છે.

ફિલ્મની કથા two પેઢી સુધી ચાલતી વારસાગત ઇજ્જત અને પ્રેમની ગાથા છે. મુખ્ય પાત્રોમાં નરગીસ, મીના કુમારી, અશોક કુમાર અને રાજકુમાર છે. વાર્તામાં નવાબજાન (વીણા સપ્રુ) અને શાહબુદ્દીન (અશોક કુમાર) વચ્ચેની પરિસ્થિતિ, નરગીસની સ્થિતી અને તેની પુત્રી સાલાહજાન (મીના કુમારી દ્વારા ચાલુ પાડેલી પાત્રરેખા) જેવી ઘટનાઓ કેન્દ્રિય તત્વ છે.

વારસાગત સામાજીક પરંપરા અને પ્રેમની વિરુદ્ધીઓને ફિલ્મમાં દર્શાવવામાં આવ્યો છે. ફિલ્મની એક જાણીતી પંક્તિ તરીકે ઉલ્લેખ છે: “પાકીઝા: આપ કે પાંવ બહુત હસીન હૈ, ઇસે જમીન પર મત ઉતારિયેગા, મૈલે હો જાયેંગે…”

રીસ્ટોરેશન ક્રેડિટ ફિલ્મ રિસ્ટોરેશનનું કાર્ય ફિલ્મ હેરિટેજ ઇન્ડિયા ફાઉન્ડેશન દ્વારા બિલાલ અમરોહીની લાયનહાર્ટ સિનેમા અને લાઇમેજિન રિટ્રોવાટા લેબોરેટરીના સહયોગમાં પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું છે.