નવરાત્રિ અને આરતી
નવરાત્રિના પ્રથમ દિવસે ઘટસ્થાપનથી શરૂ થાય તે પછીના દિવસોમાં ગુજરાતની પારંપરિક પૂજા-અર્ચના, અખંડ દીવો, ઉપવાસ, વિશ્વંભરી, દેવી અનુષ્ઠાન, વ્રત અને ગરબા-રાસનો ઉત્સવી માહોલ બને છે. Gujarat Samacharમાં પ્રકાશિત લેખમાં નવરાત્રિના પરંપરા, ગુજરાતનાં મુખ્ય તીર્થસ્થાનો, જગદંબાના નવ દિવ્ય સ્વરૂપો અને આરતી ‘જય આદ્યાશક્તિ’ના ઉચ્ચારણ સંબંધિત મુદ્દાઓ પર વિગતવાર ચર્ચા રજૂ કરવામાં આવી છે.
નવરાત્રિના પરંપરા
નવરાત્રિના પરંપરા પ્રતિવર્ષ ગુજરાતમાં બે નવરાત્રી ઉજવવામાં આવે છે — ચૈત્રી નવરાત અને આસોલી (આશ્વિન) નવરાત. ચૈત્ર નવરાતની ઉપાસના પછી રામના જન્મનો મહિમા ધરાવતો તહેવાર છે અને આસોની નવરાત પછી રામના વિજયનો મહિમા ઉજવાય છે. બંને નવરાતોમાં શક્તિપૂજા ખાસ રીતે થાય છે.
નવરાત્રિના પ્રથમ દિવસે ઘટસ્થાપન પછી કુંભની આસપાસ ઉગાડેલી જવારાની પૂજા, અખંડ દીવો, ઉપવાસ અને ગરબા-રાસ જેવા પરંપરાગત ઉલાહણો જોવા મળે છે. ભાદરવી પૂનમથી શક્તિની ભક્તિનો પ્રારંભ થાય છે અને વિજયાદશમી સુધી એ ભાવનું પરિચય રહે છે.
ગુજરાતનાં મુખ્ય તીર્થસ્થાનો
લેખ અનુસાર ગુજરાતમાં નવરાત્રિના સમયે અંબાજી, પાવાગઢ, ચામુંડા, પીપળાવ અને ભાવનગરના તીર્થસ્થાનોને ખાસ મહત્વ મળે છે. અંબેમાને બધા દુ:ખો દૂર કરતી માન્યતા ધરાવાય છે અને શહેરની ગલીઓ જય ભવાની, જય જય અંબેના ચીન-ઝનકારથી ગુંજે છે. યાત્રિકોની સેવા અને ભક્તિમાં લોકો જોડાય છે.
જગદંબાના નવ દિવ્ય રૂપો
જગદંબાના નવ દિવ્ય રૂપો અને તેમનો સાંકેતિક અર્થ શૈલપુત્રી, બ્રહ્મચારિણી, ચંદ્રઘટા, કુષ્માંડ, સ્કંદમાતા, કાત્યાયની, કાળરાત્રિ, મહાગૌરી અને સિદ્ધિદાત્રી તરીકે ઓળખાય છે. આ નવ રૂપોને સ્ત્રીના જીવનની વિવિધ અવસ્થાઓ સાથે તુલના કરવામાં આવી છે અને તેનાં સાંકેતિક અર્થોને સમજાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
આરતી ‘જય આદ્યાશક્તિ’
આરતી ‘જય આદ્યાશક્તિ’ રોજ ગવાય છે અને તેના કેટલાક શબ્દોના સંગીતશૈલી અને લોકપ્રચલિત ઉચ્ચારણમાં થયેલા ફેરફારો અંગે લેખમાં સ્પષ્ટ સૂચનો આપ્યા ગયા છે. લેખમાં ઉલ્લેખિત મુખ્ય સૂચનો નીચે મુજબ છે: ૧) ‘જય આદ્યા’ ને બદલે ‘જય આધ્યા’ કહેવાનું સૂચન છે; ૨) ‘જયો જયો મા જુગદંબે’ બદલે ‘જય હો જય હો મા જગદંબે’ એ યોગ્ય ઉચ્ચારણ ગણાયું છે; ૩) ‘બ્રહ્મા ગણપતિ ગાએ’ એવો સ્પષ્ટિકરણ નક્કી નથી; ૪) ‘હરગાએ હર મા’માં બે વખત ‘હર’ ન હોવું જોઈએ; ૫) ‘તરવેણી મા’ શબ્દ સાંભળ્યો નથી; ૬) ‘ગૌરી ગીતા મા’માં ‘ગીતાનું વિશેષણ ગૌરી’ કેવી રીતે પ્રયોજાય તે પ્રશ્નરૂપ છે; ૭) ‘સુનિવર-મુનિવર’ નહિં, ‘સુરનર અને મુનિવર’ જ હોવા જોઈએ; ૮) નવમી નવકુળમાં જ્યાં સાંભળવામાં ‘નાર’ આવે છે ત્યાં ‘નાગ’ હોય તેવો સ્પષ્ટિકરણ આપવામાં આવ્યું છે; ૯) ‘શિવ શક્તિ જાણું’ને વ્યાકરણની દ્રષ્ટિએ ‘શિવશક્તિ જાણ્યાં’ તરીકે ઓળખાવવા યોગ્ય છે.
લેખમાં જણાવાયું છે કે ભાષકની સરળતા અને લોકપ્રવૃત્તિના કારણે આવા ઉચ્ચારણ દોષો થવાની શક્યતાઓ રહે છે અને ઘણીવાર લોકચલનમાં સરળતા પ્રમાણે થયેલા ઉચ્ચારણને સ્વીકાર આપવામાં આવે છે. ઉત્સાહ અને સામાજિક પરિપ્રેક્ષ્ય લેખમાં જનરંજક રીતે નોંધાયું છે કે નવરાત્રિનું ઉત્સાહ, યુવાનોની ભાગીદારી તથા ગરબા-રાસની શિષ્ટતા એ ગુજરાતની ઓળખ બની ગઇ છે.