માણેકચોકમાં કલાઈની પરંપરા
આધુનિક સ્ટીલના યુગમાં તાંબા-પિત્તળના વાસણોને ટીનનો પાતળો આવરણ આપનારા કલાઈના કારીગરો પોળોમાં લુપ્ત થવાના માર્ગ પર છે. તેમ છતાં અમદાવાદના માણેકચોકમાં ફક્ત એક જ દુકાન છે જે છેલ્લા 80 વર્ષથી આ પરંપરાગત વ્યવસાયને ટકાવી રાખી છે.
દુકાનદારોના જણાવ્યા મુજબ ચોથી પેઢીના કારીગરો મલેશિયન કલાઈનો ઉપયોગ કરી (કિલોનો ભાવ આશરે ₹5400) વાસણોને ઝેરી પ્રભાવથી બચાવવા પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે. માણેકચોકની દુકાનનો વારસો ક્યારેક દીવાળીઓ અને અન્ય તહેવારો પહેલા અમદાવાદની પોળોમાં લારીઓ પરથી કલાઈ કરનાર કારીગરો જોવા મળતા. સમય સાથે તે દૃશ્યો ઘટ્યાં છે અને હવે માણેકચોકમાં જ એક જ દુકાન પર પરંપરાગત રીતે તાંબા-પિત્તળના વાસણોનું કલાઈનું કામ થાય છે.
કલાઈની મહત્વતા
દુકાનની હાલની પેઢી આ પરંપરાને જળવાઇ રાખવા માટે સંઘર્ષ કરી રહી છે. કલાઈ કેમ જરૂરી છે? તાંબુ અને પિત્તળ ખૂબ જ પ્રતિક્રિયાશીલ ધાતુઓ છે. દાળ, કઢી અથવા ટમેટા જેવા ખાટા પદાર્થો રાંધવાથી આ ધાતુઓ ખોરાક સાથે રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા કરીને ઝેરી તત્વો ઉત્પન્ન કરી શકે છે. કલાઈ એટલે વાસણની અંદરની બાજુએ ટીનનો પાતળો આવરણ લગાવવું — તે ખોરાકને સુરક્ષિત રાખવા, સ્વાદ જાળવવા અને સાફસફાઇ સરળ બનાવવામાં મદદ કરે છે.
તેથી લોકોએ જુના સમયમાં નવા તાંબા-પિત્તળના વાસણો ખરીદ્યા પછી કે તહેવારો પહેલાં કલાઈ કરાવવી આવશ્યક માનવી હતી. જોકે કેટલાંક કારીગરો ખર્ચ ઘટાડવા માટે શુદ્ધ ટીનની જગ્યાએ સીસું જેવી ઝેરી ધાતુ ભેળવતા હોય છે, જેથી લાંબા ગાળે લિવર, કિડની અને મગજની ગંભીર બીમારીઓ સર્જાઈ શકે છે.
વ્યવસાય ઘટવાનો સૌથી મોટો કારણ સ્ટીલના વાસણો જાળવણીમુક્ત હોય છે અને તેમને કલાઈ કરવાની જરૂર પડતી નથી. આધુનિક રસોડામાં ઈન્ડક્શન અને માઇક્રોવેવ કૂકટોપનો પ્રચલન વધ્યું છે, જે પરંપરાગત તાંબા-પિત્તળના વાસણો માટે અનુકૂળ નથી. તાંબા-પિત્તળના વાસણો ભારે હોય છે અને તેમની જાળવણી કઠોર હોય છે, જ્યારે લોકો આજે સરળ રક્ષણ અને ન્યાયસંગત વાપરાવાળા વાસણો પસંદ કરે છે.
કલાઈ માટે નિષ્ણાત કારીગરોનો અભાવ અને બદલાતી જીવનશૈલી પણ આ વ્યવસાયના સમર્થનને નબળું પાડે છે. દુકાનદારોના જણાવ્યા પ્રમાણે રોજિંદા વાપરમાં કલાઈ કરાવાતા વાસણોના ઓર્ડર ઘટ્યા છે, પરંતુ દીવાળીના તહેવારમાં કેટરિંગ, હોટલ અને રેસ્ટોરન્ટ માટે હજુ પણ ઓર્ડર મળે છે.