ઈન્ગમાર બર્ગમેનની ‘વાઈલ્ડ સ્ટ્રોબેરીઝ’
ઈન્ગમાર બર્ગમેનની ૧૯૫૭માં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ ‘વાઈલ્ડ સ્ટ્રોબેરીઝ’ થોડા અઠવાડિયામાં તેની ૭૦મું વર્ષગાંઠ પૂર્ણ કરવા જઈ રહી છે. ફિલ્મનું કેન્દ્રિય ધોરણ પ્રોફેસર ઈસાકની આંતરિક પરીક્ષા અને ભૂતકાળ સાથેના સામનો પર નિર્ભર છે અને આજે પણ તેના પ્રતીકો, ફ્લેશબેક અને માનસિક દ્રશ્યો સંવેદનશીલ દર્શકને અપીલ કરે છે.
બર્ગમેન અને ફિલ્મ વિશે સંદર્ભ ઈન્ગમાર બર્ગમેન (1918–2007)ને સ્વીડનની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત ફિલ્મમેકરોમાં ગણવામાં આવે છે. તેમણે રાઇટર, ડિરેેક્ટર અને પ્રોડ્યુસર તરીકે સિનેમા, ટેલિવિઝન અને રંગભૂમિમાં વ્યાપક કાર્ય કર્યું છે — ૬૦ કરતાં વધારે ફિલ્મો અને ૧૭૦ કરતાં વધુ નાટકો બનાવવાના શ્રેષ્ઠાંકો સાથે. ‘વાઈલ્ડ સ્ટ્રોબેરીઝ’ બર્ગમેનની સર્વશ્રેષ્ઠ રચનાઓમાં ગણાય છે અને તેના માટે તેમને બેસ્ટ રાઈટિંગ માટે ઓસ્કર નિમિત્તિ મળી હતી.
કથાવસ્તુ અને મુખ્ય પાત્ર ફિલ્મના કેન્દ્રિયન પાત્રનો નામ પ્રોફેસર ઈસાક છે અને તેમની ઉંમર ૭૮ વર્ષ છે; તેઓ રિટાયર્ડ ફિઝિશિયન છે. ફિલ્મની શરૂઆત એક ડ્રીમ સિક્વન્સથી થાય છે જેમાં પ્રોફેસરને એક નિર્જન નગરની ગલીઓમાં ફરતા અને ચિત્રાત્મક પ્રતીકો જોવા મળે છે — કાંટા વગરની ઘડિયાળ, કોફિન સાથેની દોડતી ગાડીઓ, ફેકાયેલા કોફિનમાંથી બહાર નીકળતો ઈસાકનો હમશકલ વગેરે — જે આ એકલપણાનું અને સમયના પસાર થવાની ચેતવણીનું પ્રતીક છે.
પ્રોફેસરના ઘરમાં એક કેરટેકર સ્ત્રી છે જેને લેખમાં “આગદા” તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે; તે ખડૂસ સ્વભાવની બાઈ છે અને પ્રોફેસર સાથે તેના સંબંધમાં સતત તાણ રહે છે. સ્ટોકહોમથી લુન્ડ જતાં રસ્તામાં પ્રોફેસર ઘણાં પાત્રો સાથે મળે છે — એક યુવાન છોકરી (સારા), બે છોકરાઓ અને એક ઝઘડાખોર કપલ — અને માર્ગયાત્રા દરમિયાન તેના ભૂતકાળની આખી યાદો ફરી જીવંત થઈ જાય છે.
ફ્લેશબેક, પ્રતીકો અને સંબંધો ફિલ્મમાં થયેલું મુખ્ય વસ્થાને વષયક સ્મરણો અને ફ્લેશબેક-ફ્લેશફોરવર્ડ ટેકનિકથી રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. પ્રોફેસર પોતાના બાળપણના ઘરની મુલાકાતે જઈ અનેક જૂની યાદોને સામનો કરે છે — કઝિન સારા, પરિવારના મતભેદો, અને વિનાશજનક સંબંધોનું રેજેકશન. દીકરા ઇવાલ્ડ અને પુત્રવધૂ મેરીએન વચ્ચેનું સંઘર્ષ અને સમાધાન પણ ફિલ્મની બીજા સ્તર તરીકે કામ કરે છે.
પુરાવા તરીકે બર્ગમેન દ્વારા ફિલ્મમાં પ્રતીકોનું વિશાળ વપરાશ જોવા મળે છે. બનાવેવાની પરિસ્થિતિ અને કલાકારો બર્ગમેનની સ્ક્રિપ્ટ તે સમય હોસ્પિટલના બિછાના પર થી લખવામાં આવી હતી. તે સમયે તેમના વ્યક્તિત્વમાં વ્યક્તિગત તણાવ ચાલતા હતા — મૂળ લઈને દિવોર્સ અને બીબી એન્ડરસન સાથેનો અફેર તૂટવાનો ઉલ્લેખ લેખમાં જોવા મળે છે, તેમજ તેમના ત્રીજા લગ્નમાં પણ વાંધા દેખાયા હતા.
શૂટિંગ ખૂબ ઝડપથી, લગભગ દોઢ મહિનામાં પૂર્ણ કરવામાં આવ્યુ. બર્ગમેન મુખ્ય પાત્ર માટે વિક્ટર જોસ્ટ્રોમને પસંદ કરવાનું જોરદાર ઈચ્છક હતા; વિક્ટર પહેલેથી જ વયોવૃદ્ધ અદાકાર હતા અને શૂટિંગ દરમિયાન તેમની યાદશક્તિ અને મૂવમેન્ટ્સ સાથે સમસ્યાઓ થતા ક્યારેક સમયઅનુસાર શૂટિંગ પૂર્વસંપૂર્ણ થવું પડતું હતું (લેખમાં ઉલ્લેખ છે કે સાંજે સાડાપાંચે તેમની વ્હિસ્કીની લૈવેશનના કારણે પચ વાગે પેક-અપ કરવાની પરિસ્થિતિ આવી).
સ્વીકારો અને પ્રભાવ ‘વાઈલ્ડ સ્ટ્રોબેરીઝ’ જ્યારે રિલીઝ થઈ ત્યારે તેની ફિલ્મભાષા — ફ્લેશબેક-ફ્લેશફોરવર્ડ અને પ્રતીકોનો વ્યાપક ઉપયોગ — તાજી લાગતી હતી અને ત્યાર બાદની પેદા થયેલી ઘણું મૂવીમેકિંગ પર તેનો પ્રભાવ રહ્યો છે. લેખમાં ઉલ્લેખ છે કે ફિલ્મે વિગત મુજબ વૂડી એલન અને સ્ટેન્લી ક્યુબ્રિક જેવા દિગ્ગજ પર પ્રભાવ પેદા કર્યો. ફિલ્મની થિમ્સ — એકલતા, નિર્ભરતા, સંબંધોની કઠોરતા અને આસામાં આશાવાદ — આજની તારીખે પણ સંવેદનશીલ દર્શકને સ્પર્શી શકે છે.
ટેકનિક અને ઉપલબ્ધતા ફિલ્મમાં ભાષાની રીતે ઘણાબધા સંવાદો દ્વારા સંબંધોની જટિલતાઓ ખોલવામાં આવી છે, એટલે કેટલાક દર્શકો તેને વર્બોઝ કહી શકે છે; છતાં પણ તેની રચનાત્મકતા અને પ્રતીકોની શક્તિ ઘટાડાય નથી. લેખ મુજબ આ ફિલ્મ YouTube પર આખેઆખી ઉપલબ્ધ છે અને સબટાઇટલ્સ સાથે જોઈ શકાય છે.