અંધકારથી પ્રથમ પ્રકાશ: ઋષિની વાટ અને વિજ્ઞાનનો દીવડો
આ લેખ અંધકારથી પ્રથમ પ્રકાશ સુધી વૈજ્ઞાનિક અને દાર્શનિક દ્રષ્ટિઓને એકસાથે રજૂ કરે છે. લેખમાં દર્શાવાયું છે કે શરૂઆતમાં ફક્ત ફોટોનનો અસ્તિત્વ જ પૂરતું ન હતું; photons મુક્ત રીતે લાંબા અંતર સુધી જઈ શકતા નહોતા. મહાવિસ્ફોટ પછી આશરે ૩,૮૦,૦૦૦ વર્ષ પછીની રિકૉમ્બિનેશન પ્રક્રિયાથી જ ફોટોન લાંબા અંતર સુધી મુક્તપણે યાત્રા કરવા સમર્થ થયા અને આજનું કોસ્મિક માઇક્રોવેવ બેકગ્રાઉન્ડ (CMB) દેખાયું.
બ્રહ્માંડની આરંભિક સ્થિતિ અને પ્રકાશની સમસ્યા વિજ્ઞાન અનુસાર, લગભગ ૧૩.૮ અબજ વર્ષ પહેલાં બ્રહ્માંડ અત્યંત ગરમ અને અતિશય ઘન અવસ્થામાં હતું. તે સમયે ફોટોન મોટા પ્રમાણમાં હાજર હતાં, પરંતુ મુક્ત ઇલેક્ટ્રોનો અને અન્ય અવેશિત કણો એટલા પ્રમાણમાં ફેલાયેલા હતા કે ફોટોન અનુકૂળ રીતે મુક્તપણે યાત્રા કરી શકતા ન હતા; ફોટોન તરત જ ઇલેક્ટ્રોન સાથે અથડાઈને ચારેય દિશામાં વિખેરી જતા.
લેખમાં આપેલું દૈનિક ઉદાહરણ છે કે ગાઢ ધુમ્મસવાળી રાત્રે હોતા હેડલાઇટ છતાં પ્રકાશ દૂર સુધી ફરી શકતો નથી—આ રીતે આરંભિક બ્રહ્માંડ તેજસ્વી હોવા છતાં અપારદર્શક હતું. રિકૉમ્બિનેશન અને કોસ્મિક માઈક્રોવેવ બેકગ્રાઉન્ડ (CMB) મહાવિસ્ફોટ પછી આશરે ૩,૮૦,૦૦૦ વર્ષનો સમય પસાર થતા બ્રહ્માંડનું તાપમાન એટલું ઘટ્યું કે મુક્ત ઇલેક્ટ્રોન અને પ્રોટોન જોડાઇ તટસ્થ હાઇડ્રોજન પરમાણુ બની શક્યા.
ભૌતિકશાસ્ત્રમાં આ પ્રક્રિયાને રિકૉમ્બિનેશન કહેવામાં આવે છે. મુક્ત ઇલેક્ટ્રોનના ઘટાડા અને વાતાવરણના શાંત પડતા જ ફોટોનનું વિખેરાઈ જવાની શક્યતા ઘટી ગઈ અને photons લાંબા અંતર સુધી મુક્તપણે પ્રવાસ કરવા સમર્થ બન્યા. આ પ્રક્રિયાએ એ પ્રકારનો પ્રાચીન પ્રકાશ છોડ્યો જેને આજે કોસ્મિક માઈક્રોવેવ બેકગ્રાઉન્ડ (CMB) તરીકે માપવામાં આવે છે. काल પછી ઠંડી પડી જતા તે પ્રકાશ માઈક્રોવેવ તીવ્રતામાં જોવા મળે છે અને સમગ્ર બ્રહ્માંડનું સૌથી જૂનું જણાવતું દ્રશ્ય તરીકે ગણાય છે.
કોસ્મિક ડાર્ક એજિસ અને પહેલી તારાઓ બ્રહ્માંડ પારદર્શક બની ગયું તો પણ તે શિશુ અવસ્થામાં જ હતું; તરત જ તારાઓ કે વિશાળ આકાશગંગાઓ ઊદ્ભવ્યા ન હોય. વૈજ્ઞાનિકો આ સમયગાળાને કોસ્મિક ડાર્ક એજિસ તરીકે ઓળખાવે છે. આ દૈર્ઘ્યવાન અવધિમાં ચારે બાજુ હાઇડ્રોજન અને હિલિયમના વિશાળ વાદળો ફેલાયેલા હતા અને ગુરુત્વાકર્ષણની ક્રિયા ધીમે-ધીમે તેમને સંકુચિત કરી રહી હતી.
થોડાક સો મિલિયન વર્ષો પછી, આ વાદળોના કેન્દ્રમાં દબાણ અને તાપમાન એટલા વધ્યા કે પરમાણુભઠ્ઠીઓ સળગી ઉઠી અને ન્યૂક્લિયર ફ્યુઝનની ક્રિયા શરૂ થઈ — અને સૌપ્રથમ તારાઓ જન્મ્યા. આ પ્રસંગથી લાંબા સમય સુધી ચાલતો અંધકારમય યુગ કાયમ માટે ટૂટી ગયો. પરંતુ આ પહેલાની તારાઓ ક્યારે અને કેવી રીતે સંપૂર્ણપણે સર્જાઇ હતી તે હવે પણ ખગોળશાસ્ત્રીઓ દ્વારા સક્રિય રીતે સંશોધિત કરવામાં આવી રહ્યું છે અને આધુનિક અવકાશ ટેલિસ્કોપો આ રહસ્યની તપાસ ચાલુ રાખે છે.
ઋગ્વેદ, ઉપનિષદ અને દાર્શનિક દૃષ્ટિ લેખમાં ઋગ્વેદના દસમા મંડળનું ૧૨૯મું સૂક્ત (નાસદીય સૂક્ત) અને ઉપનિષદીય લખાણોનો સંદર્ભ આપવામાં આવ્યો છે. નાસદીય સૂક્ત બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ વિશે સીધો નિશ્ચિત જવાબ આપતું નથી; તે અંધકારની કાવ્યાત્મક વર્ણન અને મૂળ પ્રશ્નો પૂછવાની વિનમ્રતા રજૂ કરે છે. સૂક્તમાં ‘તપસ્’ શબ્દનું વર્ણન છે, જેને ઉષ્ણતા, આંતરિક આધ્યાત્મિક શક્તિ અથવા સર્જનાત્મક તીવ્રતા તરીકે સમજાવવામાં આવ્યું છે.
લેખમાં ટિપ્પણી છે કે વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણથી ‘તપસ્’ ને સીધા મહાવિસ્ફોટના તાપમાન અથવા કેલરી સાથે સરખાવવી ઉતાવળિયું હશે. તૈત્તિરીય અને છાંદયોગ્ય ઉપનિષદોમાં બ્રહ્મમાંથી વિવિધ તત્ત્વોના ક્રમાત્મક ઉદ્ભવનો વર્ણન જોવા મળે છે. લેખમાં દર્શાવાયું છે કે ‘પ્રકાશ’ અને ‘અંધકાર’ને ભૌતિક તેમજ દાર્શનિક બે સ્તરે સમજવાનો પ્રયત્ન સાફ રહેછે: ભૌતિક રીતે પ્રકાશ ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક વિકિરણ, ફોટોન અને તારાઓની ઊર્જા છે, જ્યારે દાર્શનિક રીતે તે જ્ઞાન, ચેતના અને પરમ સત્યનું પ્રતીક બની શકે છે; અંધકાર ભૌતિક રીતે પ્રકાશનો અભાવ અને દાર્શનિક રીતે અજ્ઞાનનું પ્રતીક છે.
આધુનિક વિજ્ઞાન અને દાર્શનિક ચિંતનનો સંવાદ લેખમાં ડૉ. જુલિયન બાર્બરના ‘The End of Time: The Next Revolution in Physics’ અને બ્રાયન ગ્રીનની ‘The Fabric of the Cosmos’ અને ‘The Hidden Reality’ નામની અનેક શ્રોતોની ઉલ્લેખ સાથે બતાવવામાં આવ્યો છે કે વૈજ્ઞાનિક પુરાવો અને દાર્શનિક વિનમ્રતા બંને બ્રહ્માંડની મૂળભૂત જિજ્ઞાસાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. વિજ્ઞાન માપી શકાય તેવા પુરાવા અને સિદ્ધાંતો દ્વારા બ્રહ્માંડના ઉદ્ભવને સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે, જ્યારે પ્રાચીન સૂક્તિઓ અજ્ઞાત પ્રત્યે વિનમ્ર રહેવાની અને મૂળ પ્રશ્નો પૂછવાની ભાવના પ્રદર્શિત કરે છે.
પૂર્ણ રીતે, સૂત્રો અને આધુનિક શોધ બંને દર્શાવે છે કે બ્રહ્માંડની શરૂઆત, રિકૉમ્બિનેશન પછીનો CMB અને પછીના કોસ્મિક ડાર્ક એજમાંથી પહેલી તારાઓ સુધીનો ક્રમ વૈજ્ઞાનિક રીતે મહત્વપૂર્ણ અને ઈતિહાસિક રીતે થકી પુષ્ટિ મળતી હરકતો છે, અને આ વિષય પરની તપાસ આજે પણ ચાલુ છે.