હાંસોલ સ્મશાનની દેરીઓ
અમદાવાદના હાંસોલ વિસ્તારમાં આવેલા સ્મશાનમાં છારા સમાજ દ્વારા મૃતકોની યાદમાં અનોખી ‘દેરીઓ’ બનાવવાની પરંપરા જોવા મળે છે. સાબરમતી નદીના કિનારે આશરે 1500થી વધુ દેરીઓ પર માતૃપ્રેમ અને વ્યક્તિગત શોખ દર્શાવતી કવિતાઓ-શાયરીઓ અને પ્રતીકો મૂકવામાં આવ્યા છે, જે વાંચનારની આંખો ભીની કરી દે છે.
સ્થાન અને પરંપરા આ સ્મશાન હાંસોલથી નોબલનગર જતાં રસ્તા પર, સાબરમતી નદી કિનારે આવેલું છે. વર્ષોથી છારા સમાજ અહીં પરિવારજનોની યાદમાં દેરીઓ બનાવવાનું કામનો પ્રયોગ કરે છે. કેટલાક દેરીઓ પર સામાન્ય સ્મૃતિપટ્ટીઓ હોય છે તો કેટલીક પર પ્રેમભરી પંક્તિઓ અને વ્યક્તિગત શોખના પ્રતીકો મુકાયેલા જોવા મળે છે.
દેરીઓ પર લખાયેલા સંદેશ
દેરીઓ પર લખાયેલા સંદેશ અને લાગણી ઘણાં દેરીઓ પર માતૃપ્રેમ અને લાગણીઓ અભિવ્યક્ત કરતી પંક્તિઓ લખેલી છે જે કોઈને પણ સંવેદનશીલ બનાવી દે. ઉદાહરણ તરીકે એક દેરી પર લખ્યું છે: ‘સંતાનને માટે પ્રાણ ત્યજે એ ત્યાગ મૂર્તિનું નામ માં’. બીજી વચ્ચે વાંચવામાં આવતું ભાવુક પંક્તિનું સાર નીચે પ્રમાણે છે: ‘ઘરે ચાહે કેટલા જ લોકો હોય, માં જો ન દેખાય તો ઘર ખાલી જ લાગે છે’. આ શબ્દો સ્વજનો પ્રત્યેના ગહન પ્રેમ અને આદરને રજૂ કરે છે.
મીતની દેરી
‘મીત’ની દેરી — શોખની યાદ આ સ્મશાનની એક ખાસિયત એ છે કે અહીં માત્ર ધાર્મિક રિવાજો જ નહીં, પણ મૃત્યુ પામેલા વ્યક્તિના વ્યક્તિત્વ અને પસંદગીઓને પણ સ્થાન મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે યુવાન ‘મીત’ની દેરી પર તેના પરિવાર દ્વારા તેનો ક્રિકેટ શોખ દર્શાવતા સ્ટીકર લગાવવામાં આવ્યો છે અને ભાવુક પંક્તિઓ લખવામાં આવી છે: ‘ક્રિકેટ તારી ઓળખ, સ્મિત તારી સ્ટાઈલ, મીત તુ હવે નથી, છતાં તારી યાદો કરે દિલને ઘાયલ. જીવનની મેચ પૂર્ણ થઈ ગઈ, પણ તુ હંમેશે મેન ઓફ ધ મેચ રહેશે.’
તહેવારો અને સ્મરણ
તહેવારોમાં ખાસ કરીને દિવાળીના દિવસે પરિવારજનો અહીં એકત્ર થઈ દેરીઓ પર દીવા પ્રગટાવી, પૂજા અને પ્રાર્થના કરીને પ્રણામ કરતા હોય છે અને તેથી સંબંધિત વ્યક્તિઓની યાદ તાજી કરી લે છે.
પરંપરાને પડતા પડકારો
સમય અને પરિવર્તન સાથે આ પરંપરાની સામે કેટલીક મુશ્કેલીઓ ઊભી થઇ છે. રિવરફ્રન્ટના વિકાસ, સ્મશાનમાં જગ્યા નીકળી જતી તકલીફ અને આધુનિક પેઢીનો પરંપરાપ્રત્યે ઓછો રસ હોવાના કારણે નવી દેરીઓ થોડી ઘટતી જોવા મળી છે. તેથી પણ હાંસોલના છારા સમાજની આ અનોખી પ્રથા દર્શાવે છે કે ભલે પ્રિય લોકો શારીરિક રીતે ન રહે હોય, પરંતુ તેમનો પ્રેમ અને આદર અહીં લખાયેલી પંક્તિઓ અને મૂકાયેલા પ્રતીકોના માધ્યમથી જીવંત રહી જાય છે.