એ.આઈ. પાણીના વપરાશ
આધુનિક યુગમાં કૃત્રિમ બુદ્ધિ (એ.આઈ.) અને ચેટજીપીટી જેવા સાધનો રોજિંદા જીવનનો ભાગ બન્યા છે. એક ક્લિક પર સેકન્ડોમાં નિષ્ણાત જેવો જવાબ મળતા હોય છે, પરંતુ આ ચમત્કારીક ટેકનોલોજીના પાછળ અદ્ભુત કમ્પ્યુટિંગ પાવર રહે છે અને તે પર્યાવરણવિદો અને વૈજ્ઞાનિકો માટે ચિંતા નુ વિષય બન્યું છે—સૂત્રો અનુસાર એ.આઈ. અને ડેટા સેન્ટર્સ માટે પાણીનો એટલો વધતો ઉપયોગ થાય છે કે તે પર્યાવરણ અને સ્થાનિક જળસ્રોતો પર દબાણ ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
ડેટા સેન્ટર્સમાં પાણીના ઉપયોગના કારણો ડેટા સેન્ટર્સમાં હજારો-લાખો પાવરફુલ સર્વર્સ અને GPU એકઠા કામ કરતાં સતત ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે. તે ગરમીને દૂર કરવા માટે મુખ્યત્વે બે કૂલિંગ પદ્ધતિઓ વપરાય છે—એર કૂલિંગ અને ઇવેપોરેટિવ (વિવરપકડ દ્વારા) કૂલિંગ. ખાસ કરીને ઇવેપોરેટિવ કૂલિંગ અને કૂલિંગ ટાવર્સમાં લાખો લીટર પાણી બાષ્પીભવન થઈ ને હારામ થાય છે.
અત્યાર સુધી, ડેટા સેન્ટર્સ માટે વીજળી પુરવઠા પ્રદાન કરવા પાવર પ્લાન્ટ્સમાં ઉપયોગ થતું પાણી પણ પરોક્ષ રીતે એ.આઈ. સંચાલનમાં સામેલ પાણીના વપરાશમાં ગણી લેવામાં આવે છે. પાણીની માપદંડો અને ઉદાહરણો સુંદર દેખાતા એક સામાન્ય પ્રોમ્પ્ટ અથવા એક કવિતા માટે પણ ડેટા સેન્ટરના કૂલિંગમાં આશરે એક વોટર બોટલ જેટલું (લગભગ અડધો લીટર) પાણી બાષ્પીભવન થઈ શકે છે; જો કરોડો લોકો રોજબરોજ આવા પ્રોમ્પ્ટ કરે તો કુલ વપરાશ ખૂબજ વધશે, એવું લેખમાં જણાવાયું છે.
એક સામાન્ય કે મધ્યમ કક્ષાનું ડેટા સેન્ટર વર્ષભર અંદાજે ૧૧ કરોડ લીટર પાણી વાપરે છે, જે આશરે ૧,૦૦૦ પરિવારોની વાર્ષિક પાણીની જરૂરિયાત જેટલો છે. જ્યારે ગૂગલ, માઇક્રોસોફ્ટ અથવા મેટા જેવા હાઇપરસ્કેલ ડેટા સેન્ટર્સ એક દિવસમાં આશરે ૧.૯ કરોડ લીટર સુધીનું પાણી વાપરી શકતા હોય છે—જે ૧૦,૦૦૦ થી ૫૦,૦૦૦ લોકો ધરાવતા નાનકડા શહેરની દૈનિક જરૂરિયાત જેટલું ગણાય છે.
ટેક કંપનીઓના પોતાના અહેવાલ મુજબ ગુગલ તેના ડેટા સેન્ટર્સ અને ઓપરેશન્સમાં વાર્ષિક ૫ અબજ ગેલન કરતાં વધુ પાણી વાપરે છે, જે હજારો ઓલિમ્પિક કદના સ્વિમિંગ પૂલ ભરવા જેવી માત્રા છે. માઇક્રોસોફ્ટ અને અન્ય કંપનીઓના ડેટામાં પણ પાણીના મોટા વપરાશના આંકડા જોવા મળ્યાં છે.
વિશ્વના મુખ્ય ડેટા સેન્ટર હબ અને ભારતની સ્થિતિ વિશ્વ સ્તરે ડેટા સેન્ટર માર્કેટમાં અમેરિકા, ચીન અને યુરોપ મુખ્ય છે. અમેરિકામાં લગભગ ૪૪%થી ૪૫% જેટલા ડેટા સેન્ટર્સ એકલા દેશમાં આવેલાં છે. વર્જિનિયાના એશબર્ન શહેરને દુનિયાની ‘ડેટા કેપિટલ’ માનવામાં આવે છે અને ત્યાંથી આશરે ૭૦% ઇન્ટરનેટ ટ્રાફિક પસાર થાય છે. નેવાડાનું ‘ધ સિટાડેલ કેમ્પસ’ અને ટેક્સાસના કેટલાક ક્ષેત્રો પણ મોટા કેન્દ્રો તરીકે ઉભા છે.
ચીનમાં ઇનર મંગોલિયામાં આવેલું ‘China Telecom Inner Mongolia Information Park’ વિસ્તારફળ અને કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા સાથે દુનિયાનો સૌથી મોટો ડેટા સેન્ટર ક્લસ્ટર ગણાય છે. યુરોપમાં ફ્રેન્કફર્ટ, લંડન, એમ્સ્ટરડેમ અને પેરિસ મહત્વના હબ છે. ભારતમાં મુંબઈ, ચેન્નાઈ અને નોઈડા જેવા શહેરો ડેટા સેન્ટર કેન્દ્ર તરીકે વિકસી રહ્યા છે અને ગુજરાતમાં પણ ડેટા સેન્ટર્સ ઊભા થયા છે.
તાજેતરના અહેવાલો મુજબ ૨૦૨૬ના અંત સુધીમાં ભારતમાં ક્ષમતા વધવાની ધારણા છે અને પાણી-વીજળી-પર્યાવરણ વચ્ચેનું સંતુલન નીતિ ચર્ચાનો ભાગ બન્યુ છે. સામાજિક અસરો અને કટોકટીનું જોખમ લેખમાં નોંધાયું છે કે પાણીના વધતા વપરાશને પગલે કેટલીક જગ્યાઓ પર સ્થાનિક સમુદાયોએ ડેટા સેન્ટરો વિરૂદ્ધ વિરોધ શરૂ કર્યા છે—વિશેષ કરીને શુષ્ક વિસ્તારોમાં.
જો પાણીની વ્યવસ્થા પર ધ્યાન ન આપો તો ભવિષ્યમાં પાણીની અછતને કારણે ટેક કંપનીઓ અને સ્થાનિક સમુદાય વચ્ચે તણાવ વધવાની શક્યતા છે. સાથે જ એ.આઈ. માટે વીજળીની વધતી માંગ અને તે માટે બળતણ આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સની જરૂરિયાત પણ પરોક્ષ રીતે વધુ પાણીનો ઉપયોગ તરફ દોરી શકે છે.
એક સામાન્ય હાઇપરસ્કેલ ડેટા સેન્ટર એટલી વીજળી વાપરે છે જેટલી આશરે ૩૦,૦૦૦ થી ૫૦,૦૦૦ ઘરો વાપરે તેવા નાનકડા શહેરની વીજળીની જરૂરિયાત જેટલી હોય શકે છે. ટેકનિકલ ઉકેલો અને નીતિગત માંગ ટેક કંપનીઓ દ્વારા ડેટા સેન્ટરોમાં પાણીનો ઉપયોગ ઘટાડવા માટે વિવિધ પદ્ધતિઓ પર સંશોધન અને પ્રયોગ થઈ રહ્યા છે—જેમ કે દરિયાના પાણીનો ઉપયોગ, લિક્વિડ કુલિંગ, રિસાયકલ વોટર અને રિસાયક્લ્ડ વોટરના વિકલ્પો. વીજળી માટે સોલાર અને વિન્ડ ઉર્જા વધારવાના પ્રયાસો પણ ચાલી રહ્યા છે.
લેખ કહે છે કે કંપનીઓને પર્યાવરણ ટેક નિષ્ણાતોને પ્રોજેક્ટમાં સામેલ કરીને અને વોટર ફૂટપ્રિન્ટ ઘટાડવાની યોજનાઓ બનાવી જવાની જરૂર છે. લેખ સૂચવે છે કે એ.આઈ.નો ઉપયોગ જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં જ કરવો, અનાવશ્યક મોટા પ્રમાણમાં ગણતરીવાળી કામગીરી ટાળવી અને કંપનીઓ પાસેથી પારદર્શક માહિતી માંગવી જોઈએ જેથી પાણીની બચત માટે નીતિગત અને સામાજિક દબાણ બળ આપે.