8મા પગાર પંચ હેઠળ પગાર ગણતરી
કેન્દ્રીય કર્મચારીઓ અને પેન્શનરો માટે 8મા પગાર પંચની સત્તાવાર રીતે રચના કરી દેવામાં આવી છે અને તે પગારગણતરીમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો લાવી શકે છે. કેન્દ્ર સરકારે 3 નવેમ્બર 2025 ના રોજ જસ્ટિસ રંજના પ્રકાશ દેસાઈની અધ્યક્ષતામાં ત્રણ સભ્યોની કમિશન બનાવ્યું છે. કર્મચારી સંગઠનો નેશનલ કાઉન્સિલ‑જોઇન્ટ કન્સલ્ટેટિવ મશીનરી (NC‑JCM) દ્વારા 3.833 નું ફિટમેન્ટ ફેક્ટર માંગવામાં આવ્યું છે, જેને કારણે વર્તમાન લઘુત્તમ મૂળ પગાર ₹18000 થી વધી શકે છે અને પ્રસ્તાવ મુજબ સીધા ₹69000 સુધી પહોંચી શકે છે.
કમિશન તેનું અહેવાલ સુપરત કરવા માટે 18 મહિનાનો સમયપત્રક મંજુર કર્યો છે, એટલે કે મે‑જૂન 2027 ની આસપાસ આ રિપોર્ટ સરકારને રજૂ થવાની અપેક્ષા છે. ફિટમેન્ટ ફેક્ટર શું છે અને તેનું પ્રભાવ? ફિટમેન્ટ ફેક્ટર એ વર્તમાન પગારને નવા પગાર પંચ મુજબ સુધારવા માટે લાગુ કરવામાં આવતું એક ગુણક (multiplier) છે. ભૂતકાળમાં 6ઠ્ઠા પગાર પંચમાં 1.86 નો ફિટમેન્ટ ફેક્ટર લાગુ પડ્યો હતો અને 7મા પગાર પંચમાં તેને 2.57 કરવામાં આવ્યો હતો. હાલ કર્મચારી પક્ષે 3.833 નો ફિટમેન્ટ ફેક્ટર માંગ્યો છે.
જો સરકાર અને કમિશન આ ગુણક સ્વીકારશે તો તે લઘુત્તમ બેઝિક પગારમાં અને તેના આધાર પર ગણાતા DA/HRA જેવા ભથ્થાંમાં મોટી વૃદ્ધિ લાવી શકે છે. પરંતુ નોંધનીય છે કે નવો પગાર માત્ર ફિટમેન્ટ ફેક્ટરથી જ નક્કી નહી થાય; કમિશનની ભલામણો, નવા ભથ્થાં અને નિયમો તેમજ પછી નાણાં મંત્રાલયની મંજૂરી પણ અંતિમ આકારમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી દેશે.
બેઝિક પગાર અને ગ્રેડ પે
બેઝિક પગાર શું છે? બેઝિક પગાર એ કોઈપણ સરકારી કર્મચારીના કુલ પગારમાંનો મુખ્ય આધારસ્તંભ હોય છે. તેમાં મોંઘવારી ભથ્થુ (DA), ઘર ભાડાનું ભથ્થુ (HRA), ટ્રાવેલ એલાઉન્સ (TA) અથવા અન્ય ભથ્થાં શામેલ નથી. સામાન્ય રીતે DA અને HRA જેવી ટકાવારી આધારિત ભથ્થાઓની ગણતરી બેઝિક પગાર પરથી જ થાય છે, તેથી બેઝિકમાં થતો પ્રત્યેક ઉછાળો કુલ ગ્રોસ પગારમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.
કર્મચારીના અનુભવ, પ્રમોશન અને પગાર સ્તર પ્રમાણે બેઝિકમાં દર વર્ષે ઇન્ક્રીમેન્ટ ઉમેરાય છે. ગ્રેડ પે અને પે મેટ્રિક્સનું ઇતિહાસ 6ઠ્ઠા પગાર પંચમાં સરકારી નોકરીઓ માટે હોદ્દા અને દરજ્જાની વ્યાખ્યા માટે ‘ગ્રેડ પે’ સિસ્ટમ અપનાવવામાં આવી હતી. તે સમયે ₹1800, ₹2400 અને ₹4600 જેવા ગ્રેડ પે ઉદાહરણરૂપ હતા. 7મા પગાર પંચે આ ગ્રેડ પે સિસ્ટમને દૂર કરીને 18 સ્તરીય પે મેટ્રિક્સ રજૂ કર્યું.
પે મેટ્રિક્સમાં ‘પે લેવલ’ એ દર્શાવે છે કે મેટ્રિક્સની કોણસી સ્થાન પર કર્મચારીનો બેઝિક બંધાયેલો છે. ઉદાહરણ તરીકે 7મા પગાર મેટ્રિક્સ મુજબ લેવલ 1 પર પ્રારંભિક બેઝિક ₹18000 થી શરૂ થાય છે જ્યારે લેવલ 7 માટે પ્રારંભિક બેઝિક ₹44900 છે. 8મા પગાર પંચ આ જ પે મેટ્રિક્સમાં સુધારા કરીને દરેક સ્તર માટે નવા પ્રારંભિક પગારની ભલામણ કરશે.
કમિશનની હાલની કાર્યવાહી
કમિશન દેશમાં વિવિધ હિતધારકો અને કર્મચારી સંગઠનો સાથે ચર્ચા‑સાલાહ કરી રહી છે. અગાઉ 8 ઓક્ટોબર 2026 ના રોજ બેંગલુરુમાં બેઠક યોજાઈ હતી અને 23 ઓક્ટોબર 2026 ના રોજ મુંબઈમાં બીજી મહત્વની બેઠક યોજાઈ છે. આ બેઠકોમાં બેઝિક પગારમાં વધારો, પેન્શન નિયમોમાં સુધારા અને ભથ્થાં સંબંધિત મુદ્દાઓ ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. એકવાર કમિશનની અહેવાલ સરકારને સોંપ્યા પછી અને સરકારથી મંજૂરી મળ્યા બાદ જ નવા પગાર અને પેન્શન અંગેનું આખું ચિત્ર સ્પષ્ટ થશે.