33 કોટિ દેવતા કોણ છે?
લોકપ્રિય માન્યતા મુજબ હિન્દુ ધર્મમાં ’33 કરોડ’ દેવતા છે — પરંતુ આ એક ખોટા અર્થઘટન પર આધારિત મનગઢંત છે. વેદીક અને ઉપનિષદ ગ્રંથોમાં તેમનો ઉલ્લેખ છે, પરંતુ સંસ્કૃત શબ્દ ‘કોટિ’નો અર્થ અહીં ‘કરોડ’ નહિં, પરંતુ ‘પ્રકાર’, ‘શ્રેણી’ અથવા ‘સર્વોચ્ચ કક્ષા’ છે.
33 કોટિનો સાચો અર્થ
વેદો અનુસાર સામાન્ય રીતે બાબતનું સંકલન 33 પ્રકારની દેવતાઓ તરીકે હોય છે, જે મુખ્યત્વે 8 વસુ, 11 રુદ્ર અને 12 આદિત્યમાં વહેંચાય છે; કેટલીક ગ્રંથોમાં આ સંખ્યા પૂરતી કરવા માટે ઇન્દ્ર અને પ્રજાપતિ ઉમેરવામાં આવ્યા છે. ‘કોટિ’ શબ્દનો અસલી અર્થ પ્રાચીન સંદર્ભમાં ‘કોટિ’નો અર્થ ‘પ્રકાર’, ‘શ્રેણી’ અથવા ‘સર્વોચ્ચ કક્ષા’ થાય છે.
આજકાલની વિનિમયમાં લોકો ‘કોટિ’ને આપમેળે ‘કરોડ’ સમજવાનું શરૂ કરી બેઠા છે, અને એથી જ ’33 કરોડ’નો ખોટો અભિપ્રાય ફેલાયો છે. વેદીય પરંપરામાં ’33 કોટિ’નો સાચો અર્થ ’33 પ્રકારના’ અથવા ’33 સર્વોચ્ચ’ દેવતાઓ છે, ન કે સંખ્યાબંધ ’33 કરોડ’ દેવી-દેવતાઓ.
દેવતાઓના જૂથ
વેદો અનુસાર 33 દેવતાઓની રચના વૈદિક સાહિત્યમાં જણાવ્યા પ્રમાણે આ 33 શ્રેણીના મુખ્યત્રણે ત્રણ જૂથમાં વહેંચાય છે: 8 વસુ, 11 રુદ્ર અને 12 આદિત્ય. 8 વસુઓમાં અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, અવકાશ, સૂર્ય, આકાશ, ચંદ્ર અને તારાઓનો ઉલ્લેખ મળે છે. 11 રુદ્રનો અર્થ વ્યાપક છે: તે શરીરમાં રહેલી દસ મુખ્ય શક્તિઓ (પ્રાણ) અને એક આત્મા મળીને કુલ 11 ગણાતા રહ્યા છે. 12 આદિત્યને વર્ષના 12 મહિના સાથે જોડીને સમજાવવામાં આવ્યા છે.
33 કોટિની ગણતરી
ગણતરી કેવી રીતે પૂર્ણ થાય છે? જ્યારે ઉલ્લેખિત ત્રણ જૂથને ઉમેરીએ તો 8 + 11 + 12 = 31 થાય છે. બાકી બાકીના બે સ્થાન માટે ગ્રંથો વચ્ચે તફાવત છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાં તેમાં ઇન્દ્ર અને પ્રજાપતિ ઉમેરવામાં આવ્યા છે જેથી કુલ 33 થાય છે. અન્ય ગ્રંથો, જેમ કે શતપથ બ્રાહ્મણ, ત્યાં આ બાકીના બે સ્થાનો પર દ્યૌસ (આકાશ/સ્વર્ગ) અને પૃથ્વીનો ઉલ્લેખ કરે છે.
ત્રિમૂર્તિ અને પરમાત્મા
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશની સ્થિતિ વેદકલ પછી પૌરાણિક યુગમાં હિન્દુ ધાર્મિક વિચારધારામાં વિકસીને ત્રિમૂર્તિ (બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ)નો ખ્યાલ સ્પષ્ટ થયો. એકતા અને વિવિધતા ઉપનિષદો અને વેદો અનેક દેવતાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે જેથી વિવિધ શક્તિઓ અને પ્રકૃતિના પાસાઓને દેખાડવામાં આવે છે.
અંતે, જયારે કોઈ ’33 કરોડ’ દેવતાઓની વાત કરે ત્યારે તેને કહી શકાય કે મૂળિમત્તા દર્દને અનુસાર તેનો અર્થ ’33 કરોડ’ નથી, પરંતુ પ્રકૃતિ અને બ્રહ્માંડ ચલાવતી 33 સર્વોચ્ચ શક્તિ (પ્રકાર) છે, જે અંતે એક જ પરમાત્માનો અલગ-અલગ રૂપ જ ગણાય છે.