વડોદરાની 18મી સદીનું શિવમંદિર
વડોદરાના નવલખી કમ્પાઉન્ડમાં ઝાડીઓ વચ્ચે વિશ્વામિત્રી નદી કિનારે એક પ્રાચીન શિવમંદિર મળ્યો છે. સાપનું રેસ્ક્યૂ કરવા ગયેલા જીવદયા કાર્યકરો સંજયભાઈ સોની અને તેમની ટીમને આ ઐતિહાસિક માળખું નજરે પડ્યું. પ્રાથમિક તપાસમાં મંદિરની રચના મરાઠા અને મુગલ શૈલીનું લાગે છે પરંતુ શિવલિંગ અને મૂર્તિઓ ગાયબ છે.
શોધ કેવી રીતે થયો? નવલખી કમ્પાઉન્ડ ઝાડીઓ અને ઝાંખરાથી છવાયેલું છે અને ત્યાં વારંવાર મગર અને અન્ય જળચર જીવોએ આંગળેઅંગળે આવવાનો મામલો બનતો રહેતો હોય છે. થોડા સમય પહેલા સંજયભાઈ સોની અને તેમની જીવદયા ટીમે એક સાપનો રેસ્ક્યૂ કરવા કમ્પાઉન્ડમાં તપાસ કરી ત્યારે ઝાડીઓ હટાવતાં અજાણ્યે પ્રાચીન માળખું જોવા મળ્યું.
યુવકોએ ઘટના સ્થળે થોડી સફાઈ કરી અને પુરાતત્વ વિભાગના એક પરિચિત વ્યક્તિને સંપર્ક કરીને પરિચયની દિશાએ પ્રાથમિક અભિપ્રાય મેળવ્યો. સ્થાપત્ય વિશેષતાઓ મંદિરનો ઉપરનો ગુંબજ આમલક કે ફ્લુટેડ પ્રકારનો જોવા મળ્યો છે, જેને મરાઠા શૈલીની ઓળખ આપી છે. આ ગુંબજ પર રાજસ્થાની અને મોગલ ડિઝાઇનની છાપ પણ જોવા મળે છે.
અંદરની દીવાલોમાં ખાંચા અને વળાંકવાળી કોતરણી (ગોખલા) નોંધાઈ છે. બાંધકામમાં ઉપયોગ થયેલી લાખોરી ઇંટો પાતળી અને લાલ પ્રકારની છે અને ગયેલા વિસ્તારમાં ચૂનાના ગારાનું પ્લાસ્ટર ઉખડેલું જોવા મળ્યું છે. ઉમર અને હેતુ વિશેનો પ્રાથમિક અભિપ્રાય પ્રાથમિક નિરીક્ષણ અને પરિચિત પુરાતત્ત્વિક્ષેત્રના મત પ્રમાણે મંદિરની બાંધકામ ૧૭મી કે ૧૮મી સદીનું હોઈ શકે છે.
અહેવાલ પ્રમાણે મંદિરનો હેતુ મોટી ભીડ માટેનો ન હોતો; શક્યતઃ તે ઘાટ પર નાહવા આવતા ભક્તો અને સાધુ-સંતોની અનુકૂળતા માટે બનાવાયું હતું. સ્ત્રોતમાં જણાવાયું છે કે ૧૯મી સદીના મધ્યભાગ પછી આવા પ્રકારના ઉપયોગો પરતિબંધ લાગ્યો હોઈ શકે છે.
આગળનું પગલું યુવકોએ સ્થળની પ્રાથમિક સંભાળ કરી અને પુરાતત્વ વિભાગને ઘટના અંગે જાણ કરી છે. તેમણે કહ્યું છે કે નવા અથવા છુપાયેલા ઐતિહાસિક મંદિરોના જતન માટે કામ કરવું જરૂરી છે અને તે દિશામાં પગલું ભરવાના છે.