સોહનલાલ સિંહ: એક માનવની શૂરવીરતા
સોહનલાલ પાઠક, જેમને સોહનલાલ સિંહ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેમના કરિયર અને અંતિમ ક્ષણોની પ્રસંગોત્તિતિ રજૂ કરવામાં આવી છે. ૧૯૧૦ની આસપાસ તેમણે શીખ રેજીમેન્ટમાં નોકરી કરી અને ધીરે ધીરે લશ્કરને ગોરી સરકાર માટે તૈયાર કર્યું હતું. ૧૯૧૪માં તેમણે બ્રહ્મદેશના લશ્કરને ગોરી સરકાર સામે ઉશ્કેર્યા હતા.
ગોરાઓની એ સરકાર સોહનલાલથી એટલી ડરી ગઈ હતી કે એક માનવીને પકડવા આખું લશ્કર રોકાયું. સોહનલાલ પકડાયો અને ગિરફતમાં લઈને તેને ફાંસીની સજા કરવામાં આવી. ફાંસી વખતે તે સમયનો ગોરો લાટે હાજર રહી અને સોહનલાલને માફી માગવા કહેતાએ કહ્યું: ‘સોહન! તારા બ્રિટિશ સરકાર સામેના ગુનાઓ માફ નહિ થઈ શકે તેવા છે. તું દેશ અને વિદેશમાં અમારી વિરુધ્ધ બળવો ઊભો કર્યો છે, છતાં જો તું માફી માહતો હોય તો હું તારી સજા રદ કરાવવા તૈયાર છું.’
સોહનલાલે જવાબ આપ્યો: ‘લાટ! માફી મારે નહિ તમારે માગવાની છે, કેમ કે ગુનો તમે કરી રહ્યા છો. માનવ જાતનો ગુનો. બીજી પ્રજાને ગુલામ રાખવાનો ગુનો. અમારી આઝાદીને માટે પથ્થર બની રહેતા એ ગોરાઓ તમે તો સો સો વાર ભારતની માફી માગશો તો પણ તમારું પ્રાયશ્ચિત નહિ થાય.’
‘એને ફાંસી દઈ દો.’ જોરથી ગર્જના કરીને લાટે બૂમ પાડી અને મોહનલાલે હસતાં ચહેરે પોતે જ દોરડું ખેંચ્યું, પોતાનો ગળો ભરાવ્યો અને મારાઓને હુકમ આપ્યો — ‘ખેંચો.’
અંતમાં ગોરો લાટે પરાજયસભભાવે પગ ઠોકીને બોલ્યો: ‘સિંહ હતો, સાચે જ એ સિંહ હતો.’