જળ અને ખાદ્ય મોંઘવારીની ચિંતા
2026ના ચોમાસુના નબળા પ્રદર્શનને કારણે જળાશયોમાં પાણીની સ્થિતિ ગંભીર બની ગઈ છે અને ખેડૂતો તથા શહેરોના પીવાના પાણી અને ખાદ્ય પુરવઠા પર દબાણ વધ્યું છે. સેન્ટ્રલ વોટર કમિશનના તાજેતરના અહેવાલ અનુસાર દેશના 166 થી 176 મુખ્ય જળાશયોમાં સંગ્રહ ચિંતાજનક સ્તરે પહોંચી ગયો છે.
ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતના મોટાભાગના ડેમ તેમની કુલ સંગ્રહ ક્ષમતાના માત્ર 32.38 ટકા થી 57 ટકા જ ભરાયા છે, જેના પરિણામસ્વરૂપ બે-તૃતીયાંશથી વધુ જળાશયો અતિઓછા પાણી સાથે રહી રહ્યા છે. જળાશયો અને સિંચાઇ પર અસર જોતા આ સ્થિતિ સિંચાઇ અને પીવાના પાણી બંને પર તાત્કાલિક દબાણ ઊભા કરે છે.
ડેટા અનુસાર, અનેક મહત્વપૂર્ણ જળાશયોનું સ્તર ખતરનાક રીતે ઘટી ગયું છે, જે આવતા સમયગાળામાં કૃષિ અને શહેરી પાણી પુરવઠા માટે ગંભીર ચિન્હિત છે. રાજ્યવાર વરસાદ અને રેકોર્ડ હવામાન ડેટા આ વર્ષનું ચોમાસું છેલ્લા 17 વર્ષની તુલનામાં સૌથી નબળું સાબિત થઈ રહ્યું છે.
રાજ્યવાર માપદંડ મુજબ મહારાષ્ટ્રમાં ઐતિહાસિક ઘટાડો 85 ટકા સુધી, મધ્યપ્રદેશમાં 63 ટકા, બિહારમાં 42 ટકા અને આંધ્ર પ્રદેશમાં 40 ટકા અછત નોંધાઈ છે. દિલ્હી (NCR) માં માત્ર 32.3 મીમી વરસાદ નોંધાયો છે, જે સામાન્ય કરતાં 39 ટકા ઓછું છે.
ખેતી અને ખરીફ પાકો પર અસર
દેશની લગભગ 50 ટકા ખેતી સીધી રીતે વરસાદી પાણી પર આધાર રાખે છે; એટલે જ વરસાદ ખેંચાતા વાવેતર અને પાક ઉત્પાદન પર અસર પડી રહી છે. ખરીફ પાકના કુલ વાવેતર ક્ષેત્રમાં ગત વર્ષની તુલનામાં 2 ટકા નો ઘટાડો થયો છે, જ્યારે મકાઈના વાવેતરમાં 4 ટકા થી વધુનો ઘટાડો નોંધાયો છે.
જળની અછત હવે માત્ર ગ્રામીણ ક્ષેત્રો પૂરતી સીમિત નથી રહી; મોટા શહેરો અને જીવનદાયી નદી બેસિન પણ જળતણાવનો સામનો કરી રહ્યા છે. દિલ્હીની દૈનિક પાણીની જરૂરિયાત 1,250 મિલિયન ગેલન છે, જ્યારે હાલમાં પૂરવઠો આશરે 70 ટકા જ મળતો હોવાનું અહેવાલ બતાવે છે.
આર્થિક અસર અને મોંઘવારીની શક્યતા
ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવ વધવાને લઈને ખાદ્ય ફુગાવો UBI અનુસાર 5.5 ટકા કે તેથી વધુ સપાટીએ પહોંચી શકે છે. જો મોંઘવારી બેંકોના ટાર્ગેટથી ઉપર જાય તો રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાની વ્યાજનીતિ સરળ બનશે નહીં, જેને કારણે હોમ લોન, કાર લોન અને પર્સનલ લોનના EMI વધુ ભારે બની શકે છે.
આગળનો દૃશ્ય
સપ્ટેમ્બર મહિનો આખી સિઝનનું ભવિષ્ય નક્કી કરશે. જો સપ્ટેમ્બરમાં સારો વરસાદ આવે તો મોડેથી વાવેલા કઠોળ અને તેલીબિયાંને જરૂરી ભેજ મળી રહેશે અને આવનારી રવિ સિઝનને સહારો મળી શકે છે.