નેપાળમાં 26 ઓગસ્ટે આવેલા વિનાશક ફ્લેશ ફ્લડ પછી વૈજ્ઞાનિકો અને અધિકારીઓ એ ઉપરવાસમાં એક કાટમાળનો અવરોધ (debris/moraine) દેખાયો હોવાનું જણાવે છે અને તે વિસ્તારો માટે નવા પૂરનું સંભવિત જોખમ ઊભું કરે છે. કાઠમંડુ સ્થિત ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ફોર ઇન્ટિગ્રેટેડ માઉન્ટેન ડેવલપમેન્ટ (ICIMOD) દ્વારા પ્રારંભિક મૂલ્યાંકનમાં આ અવરોધથી નીચેના વિસ્તારોમાં પાણી એકઠું થઈ અચાનક છૂટ્યા તો ફરી પ્રચંડ પૂર લહેર આવી શકે છે તે અંગે ચેતવણી કરવામાં આવી છે.
ICIMODનું પ્રારંભિક મૂલ્યાંકન અને સંભવિત પ્રકૃત્તિ
ICIMODના નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું છે કે નેપાળ-ચીન સરહદ નજીક ઉપરવાસમાં હજી પણ કાટમાળનો અવરોધ જોવા મળી રહ્યો છે અને તેનો કદ, સ્થાન અને સ્થિરતા જાણવા માટે અધિકારીઓ તપાસ કરી રહ્યા છે. પ્રારંભિક નિરીક્ષણ પ્રમાણે ઊંચાઈવાળા વિસ્તારમાંથી બરફ અને ખડકા પડવાને કારણે લેન્ડે ખોલા વિસ્તારમાં મોટી માત્રામાં કાટમાળ અને પથ્થરો પહોંચ્યા હોઈ શકે છે. લેન્ડે ખોલા ભોટે કોશી નદીની સહાયક નદી છે.
ICIMODના ક્લાઈમેટ એન્ડ એન્વાયરમેન્ટલ રિસ્ક વિભાગના વડા કિયાંંગગોંગ ઝાંગે જણાવ્યું હતું કે લેન્ડે ખોલામાં આઇસ એવેલાન્શ (ice avalanche) ઘટી હોવાની શક્યતા છે, પણ તાત્કાલિક રીતે કોઈ ચોક્કસ કારણ પુષ્ટિ થયું નથી. હાઇડ્રોલોજિકલ, સિસ્મિક, રિમોટ સેન્સિંગ અને મેદાની માહિતીનું વિશ્લેષણ કરીનેเหตุની તપાસ ચાલુ છે.
26 ઓગસ્ટની ઘટના: પાણીનું સ્તર ઝડપથી વધ્યું
26 ઓગસ્ટની સવારે ભોટે કોશી બેસિનમાં પાણીનું સ્તર અચાનક અને ખૂબ જ ઝડપથી વધી ગયું હતું અને તે પ્રવાહ ત્રિશૂલી નદી પ્રણાલી સુધી આગળ વધ્યો હતો. હાઇડ્રોલોજિકલ અવલોકનો અનુસાર ગાલ્ચી ખાતે ત્રિશૂલી નદીનું પાણીનું સ્તર માત્ર 30 મિનિટમાં અંદાજે નવ મીટર સુધી વધ્યું હતું અને મલેખુ ખાતે લગભગ સાત મીટરનો વધારો નોંધાયો હતો.
આ ગતિ પરથી ઉપરવાસમાંથી કાટમાળ અને પાણીનો ભારે પ્રવાહ ઊતરવાથી ઘટના સર્જાઈ હોવાની શક્યતાાના સંકેતો મળે છે. ICIMODએ જણાવ્યું છે કે ઘણા હાઇડ્રોલોજિકલ મોનિટરિંગ સ્ટેશનોને નુકસાન થયું છે, છતાં ગાલ્ચી મોનિટરિંગ સ્ટેશન કાર્યરત રહેતું હોવાનું નોંધાયું છે.
જોખમગ્રસ્ત વિસ્તારો અને આગળની કામગીરી
ભોટે કોશી અને ત્રિશૂલી નદીનાં કિનારાના વિસ્તારો માટે જોખમનું મૂલ્યાંકન ચાલુ છે. ખાસ કરીને રસુવા ઉપરાંત નુવાકોટ અને ધાડિંગ તરફના નીચલા વિસ્તારો પર નિષ્ણાતોની ખાસ નજર રહેશે. વૈજ્ઞાનિકો ઉપગ્રહ તસવીરો, મેદાની માહિતી અને પાણીના પ્રવાહના આંકડાઓ દ્વારા અવિરત જોખમ મૂલ્યાંકન કરી રહ્યા છે.
હાલ સૌથી મહત્વપૂર્ણ કામગીરી ઉપરવાસમાં રહેલા સંભવિત અવરોધની સ્થિતિને સમજવી અને નીચેના વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી છે. જો અવરોધ પાછળ મોટા પ્રમાણમાંwasser એકઠું થયું હોય અને તે અચાનક તૂટે તો નીચેના વિસ્તારોમાં બીજી પૂર લહેરનો ખતરો વધશે, પણ તેના સમય અને ગહનતા વિશે હાલ કોઈ નિશ્ચિત આગાહી ઉપલબ્ધ નથી.
ભૂકંપ સંબંધિત તપાસ અને પૃષ્ઠભૂમિ
શરૂઆતમાં ભૂકંપ અને ફ્લેશ ફ્લડ વચ્ચે સંભવિત સંબંધ અંગે ચર્ચા થઈ હતી અને સિસ્મિક રેકોર્ડમાં અસાધારણ સંકેતો નોંધાયા હતા; વૈજ્ઞાનિકો આ પાસાને પણ તપાસી રહ્યા છે. તે છતાં ભૂકંપ અને આ પૂર વચ્ચે સીધો કારણભૂત સંબંધ અત્યાર સુધી સ્થાપિત થયો નથી અને ICIMODએ જણાવ્યું છે કે તપાસ ચાલુ છે.
ICIMODના આપત્તિ જોખમ ઘટાડા નિષ્ણાતોના જણાવ્યા પ્રમાણે લેન્ડે ખોલા વિસ્તારમાં છેલ્લા લગભગ 14 મહિનામાં બીજી વખત ગંભીર પૂર જેવી ઘટના આવી છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે હિમાલયી વિસ્તારોમાં બરફ, ગ્લેશિયર અને પહાડી ઢોળાવોમાં ઝડપથી થતા ફેરફારો નવા પ્રકારના જોખમો ઊભા કરી રહ્યાં છે, તેમ છતાં આ ચોક્કસ ઘટના માટે હવામાન પરિવર્તનની ભૂમિકા અંગે કોઈ નિશ્ચિત તારણ બહાર પાડવું હજી વહેલું છે.