ઉજાસના અવસરે ઘર-આંગણાનો શણગાર

ઘર-આંગણાનો શણગાર

દ્વારા GS Team, 2 Nov 20264 (4 mins read) જેવું જેનું મન તેવું તેનું આંગણું — પુરાણી ઉક્તિ યથાર્થ છે. તંદુરસ્ત, સ્વસ્થ અને સ્વચ્છ મન હોય ત્યારે તેનું શરીર પણ સહકાર આપે છે અને આ તન-મનનું પ્રતિબિંબ આંગણામાં ઝીલાય છે. આંગણું ગૃહ પ્રવેશનું પ્રથમ સોપાન છે અને તે પ્રવેશ όσο પ્રસન્નતા અને ઉલ્લાસથી ભરેલું હોય તેટલું ઘરની સુખ-સમૃદ્ધિની માત્રા વધે છે.

પરંપરા અને તહેવારની ભૂમિકા આંગણાને સ્વચ્છ અને શણગારવાનાનો પ્રયત્ન યથાવત રહે છે, પણ સામાન્ય રીતે શણગાર તહેવાર કે શુભ પ્રસંગે જ થાય છે. ખાસ કરીને દિવાળીના સમયે બારણું, ચોક અને આંગણાની વિશેષ સજાવટ થાય છે. દિવાલીના પ્રકાશથી કાળીરાતના અંધકારને અલ્પ થાય છે અને દીપોને લઈને આંગણાને પુનિત-પાવન કરવાનો સદીઓથી ચાલતો પરંપરાગત પ્રયોગ જોવા મળે છે.

ગામડાં અને શહેરે આવતા ફેરફાર કેટલાંક ઘરોમાં ખાસ કરીને ગામડાંમાં હજી આજે પણ આંગણામાં તુલસીનો ક્યારો હોય છે અને ત્યાં પરંપરાગત રીતે દીવો અને સાથિયાની વ્યવસ્થા રહેતી આવે છે. બીજી બાજુ નવનિર્માણ અને ફ્લેટ સંસ્કૃતિથી આંગણાનું ક્ષેત્રફળ ઘટ્યું છે; ઉલ્લેખ મુજબ ઘણીવાર ૧૦ ટ ૧૨ની (ફૂટની) ઓરડીનું આંગણું પડોશી સાથે બે ભાગમાં વહેંચાય છે.

નાનું આંગણું હોવા છતાં તેને સજાવવાથી ગૃહિણી માટે માનસિક આરામ મળે છે અને જીવનની કેટલીક તણાવની સ્થિતિમાં મીઠી રાહત મળે છે. પરંપરાગત શણગાર અને પ્રયોગ આંગણાની સજાવટમાં દિવાળીમાં ખાસ કરીને સાથિયા, દીવડાની હારમાળા, આસોપાલવના તોરણ, фુંડા (ફૂલો) અને ફૂલ-પાનનો ઉપયોગ થાય છે.

પરંપરાગત રીતે ચુનાનો સાથિયો, ચોકની લાકડીથી બનેલા અલ્પના અને રંગોળીથી કરેલી આભષણી આગંતુકોની વિશેષ પ્રશંસા મેળવે છે. પ્રવેશદ્વારમાં ફૂલ-ઝાડના કુંડા મૂકી દેનાથી પણ પ્રવેશ દ્રષ્ટિગામ્ય અને આકર્ષક બની રહે છે; વધુ સગવડ હોય તો મોટો ફ્લાવર વેઝ બારણાંમાં ગોઠવી દેવાથી અગંતુકોને પ્રસન્નતા મળતી હોય છે.

આધુનિક સામગ્રીનો પ્રભાવ આધુનિક યુગમાં સાથિયા અને રંગોળીના પરંપરાગત રૂપ બદલાયા છે. રંગોળી અને કરોટીના સ્થળે હવે સ્ટીકર્સ અને તૈયાર પ્લાસ્ટિક ડિઝાઇનનો ઉપયોગ વધ્યો છે — તેમને બહારથી લાવી ટાઇલ પર ચેપકાવી દેવા અને જે સમયે ન જોઈએ ત્યારે ઉખેડી લેવા યોગ્ય રહે છે. આવા સ્ટીકર્સની સગવડ તો છે, પરંતુ લેખમાં ઉલ્લેખ છે કે તેમાં કલાત્મક સ્પર્શનો અભાવ રહેલો છે અને ગૃહિણીની હૃદયપૂર્વકની શણગારીની પ્રીતિનો આભાસ ઓછો થાય છે.

રંગોળી માટે પરંપરાગત રીતે ઉપયોગમાં લેવાતા ચિરોટીના રંગો, ચોકની લાકડી અને ચુનાના રેખાંકનમાં જે જિવનતા અને સૌંદર્ય હોય છે તે તૈયાર સ્ટીકર્સમાંથી મળી આવતી નથી. લેખકાર દર્શાવે છે કે થોડી મહેનત અને પરિશ્રમથી બનાવેલ રંગોળી વધુ પ્રાણવંતુ અને આત્મીય લાગે છે — તેમાં ફૂલ, અનાજ, રેતી, કોલસો, લાકડાનો વ્હેર, રંગોના પાનડી વગેરેનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

દીવો, કોડિયાં અને પ્રકાશનો યુગાંત આંગણામાં ઉંબરો હવે નિતાંત ઓછી જોવા મળે છે. નવા મકાનોની ગુંથણીમાં પણ કોડિયા અને ટોડલા જેવી પરંપરાગત વસ્તુઓ ઓછા જોવા મળે છે. થોડા ઘરોમાં નાનો કોડિયું દૂરથી અનોખા શણગાર તેમજ જીવંત પ્રતીક તરીકે દેખાય છે.

શહેરોમાં તેલના દીવડાને ઘણીવાર ઇલેક્ટ્રિક લાઇટના હારમાળાએ બદલી દીધું છે — સગવડની દૃષ્ટિએ ઈલેક્ટ્રિક લાઇટ આરામદાયક છે, પરંતુ લેખમાં એ અભિવ્યક્તિ છે કે તેલના દીવડાનો જીવંત તેજ અને કોડિયાનો પ્રતીક જે ઉત્સાહ લાવે છે તે ભિન્ન અનુભૂતિ આપે છે.

લેખમાં જગાવેલ પંક્તિઓમાં પણ આનંદની અભિવ્યક્તિ છે: “ગગન ગોખે દીવડો એક ચાંદને આંગણામાં તેજ ભર્યો દીપ, અંતરમાં ઝળકી રહ્યો પ્રેમને આંગણામાં શતશત તેની તેજ.” જીવંત તત્વો જાળવવાનો અહમ સંદેશ લેખમાં સલાહ આપવામાં આવે છે કે આંગણાની સજાવટમાં પ્રકૃતિના જીવંત તત્વો જાળવવા જોઈએ: જીવંત પાનથી બનેલા તોરણ, ફુલો, અનાજ વગેરેથી બનાવેલી રંગોળીઓ અને તોરણો વધુ પ્રાણવંતુ અને હૃદયસ્પર્શી લાગે છે.

આસોપાલવ અને હજારી ગોટાના ફૂલના હાર જે પ્રસન્નતા આપે છે તે અન્ય કોઈ શણગાર આપતો નથી. પ્લાસ્ટિકના પાન અને તૈયાર ડિઝાઇનો સગવડ આપતા હોવા છતાં તે પરંપરાગત રસ અને જીવંતતા પેદા નહીં કરે. એટલે આંગણાને ખરેખર સજાવવું હોય તો જીવંત પાનોથી તોરણ બનાવવાનું પ્રોત્સાહન લેખમાં આપવામાં આવ્યું છે. આંગણામાં જેટલી નૈતિકતા, સાહજીકતા અને મૂળભૂત નવીનતા રહેશે તેટલું જ તેની મહત્તા વધશે. લેખનો સંદેશ એ છે કે પ્રકૃતિની આ ઘટનાઓને વિજ્ઞાનયુક્ત યુગમાં ભૂલવો યોગ્ય નથી, નહીંતર જીવન અને પ્રસન્નતા બંને યંત્રવત બની જશે.