ફોરેસ્ટ (સંરક્ષણ) સંશોધન બિલ ૨૦૨૩
કેન્દ્રીય સ્તરે વન (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૮૦માં ફેરફાર લાવવા માટે લાવાયેલું ફોરેસ્ટ (સંરક્ષણ) સંશોધન બિલ ૨૦૨૩ અંગે સંયુક્ત સાંસદીય સમિતિનો અહેવાલ રજૂ થયો છે. સમિતિએ બિલનું કલમવાર વિશ્લેષણ કરી રજૂઆત કરેલી વિવિધ સુધારાઓને મંજૂર કરવાની ભલામણ કરી છે, જ્યારે આદિવાસી સમુદાય અને પર્યાવરણપક્ષે આવતી ચિંતાઓ ઉઠાવવામાં આવી હતી.
બિલ અને તેની સમીક્ષા લોકસભાએ પસાર કરેલ ફોરેસ્ટ (સંરક્ષણ) સંશોધન બિલ ૨૦૨૩નો ઉદ્દેશ્ય વન (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૮૦માં નોંધપાત્ર ફેરફારો લાવવાનો હોવાનું સૂચન કર્યું છે. સંયુક્ત સંસદીય સમિતિએ બિલનું કલમવાર વિશ્લેષણ કર્યું અને આ પ્રક્રિયાની શક્તિશાળી તપાસ માટે કેન્દ્ર સરકારના ઓછામાં ઓછા ૧૦ મંત્રાલયોથી સૂચનો અથવા માહિતી મંગાવી હતી.
સંયુક્ત સંસદીય સમિતિની કાર્યવાહી અને પરામર્શ અહેવાલ પ્રમાણે, સમિતિએ છત્તીસગઢ, મહારાષ્ટ્ર અને તેલંગાણા જેવા રાજ્યોના નિષ્ણાતો, વ્યક્તિઓ અને જાહેર સંસ્થાઓ પાસેથી પણ અભિપ્રાય માંગ્યા હતા. સંપૂર્ણ તપાસ અને પરામર્શ બાદ સમિતિએ અંતિમ અહેવાલમાં બિલને મંજૂરી આપવાની ભલામણ કરી છે અને સમિતિએ આ બિલમાં કોઇ ફેરફાર સૂચવ્યો નથી.
આદિવાસી વાંધા અને સમિતિનો નિર્ણય અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે આ બાબતમાં આદિવાસીઓ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલા વાંધાઓને સમિતિએ પૂર્ણરૂપે ફગાવી દીધા હોવાનું કહેવાયું છે અને તે અંગે કોઈ વિવાદ નોંધાયો નથી. અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે રાજનીતિક પક્ષો, સામાજિક સંગઠનો, આદિવાસી કાર્યકર્તાઓ અને પત્રકારો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા કેટલાક ચિંતાઓ સમિતિની તપાસમાં પાયાવિહોણા ઠર્યા.
વિવાદો અને ટીકા બિલની પ્રક્રિયા અંગે પણ આક્ષેપ ઉઠાવવામાં આવ્યા છે: બિલ સંસદમાં રજૂ થયાની બાદ સરકાર એને બંને ગૃહોના સભ્યોથી બનેલી ‘સંયુક્ત સાંસદીય સમિતિ’ને મોકલી દીધી, જ્યારે પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય સંબંધિત મુદ્દાઓ માટે સંસદની ‘સ્થાયી સમિતિ’ પહેલાથી જ હાજર હોય છે.
સ્થાયી સમિતિના અધ્યક્ષ અને ભૂતપૂર્વ પર્યાવરણ મંત્રી જયરામ રમેશે આ પ્રક્રિયાને અયોગ્ય અને સ્થાયી સમિતિની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન ગણાવી સખત વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. ચિંતાઓનું સ્વરૂપ લેખમાં અને અહેવાલમાં એવી ચિંતાઓનો પણ ઉલ્લેખ છે કે બિલ લાગુ પડવાથી જંગલમાં વસતા વળતરતંત્ર અને આજીવિકા પર અસર, વસતીઓનું અનૈતિક સ્થાનાંતરણ, નદીઓ અને ભૂગર્ભ જળ પરપ્રભુત્વ, માછીમારી અને જંગલી પ્રાણી જાતિઓ પર નુકસાન, તેમજ માટી અને અન્ય પ્રાકૃતિક સંપદાનો વિનાશ થઇ શકે છે.
નેશનલ કમિશન ફોર શેડ્યુલ્ડ ટ્રાઇબ્સે સૂચિત સુધારાઓને આદિવાસીઓના હિત માટે જોખમકારક ગણાવ્યાં હતાં, પરંતુ સમિતિએ કહ્યું છે કે આવી કોઈ આશંકા માટે તેમને આધાર મળ્યો નથી. પ્રતિસાદ અને મુદ્દે નોંધપાત્ર ઘટનાઓ અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જનજાતિ આયોગના તત્કાલીન વડા હર્ષ ચૌહાણે અગાઉ ‘ફોરેસ્ટ કન્ઝર્વેશન રૂલ્સ-૨૦૨૨’ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો અને પછી ભારે દબાણ બાદ તેમને રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું.
અહેવાલ તેમનો અવાજ મૂળ વનવાસીઓની હિત માટે અવાજ ઉઠાવતા અને નિર્દોષ ગણાવે છે.