ક્રૂડ $100 પાર: અમેરિકા-ઈરાન તણાવ અને ભારત પર શક્ય અસર
અમેરિકાએ 5 ઈરાની ક્રૂડ ઓઈલ ટેન્કર નષ્ટ કર્યા બાદ તણાવ વધુ ભડક્યો છે અને વૈશ્વિક ક્રૂડ બજારમાં તાજું ઉથલપાથલ જોવા મળી રહી છે. અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડે 8 સપ્ટેમ્બરે જણાવ્યું હતું કે ઈસ્લામિક રેવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ દ્વારા અમેરિકી નૌકાદળના જહાજને બેલિસ્ટિક મિસાઈલથી નિશાન બનાવવાના પ્રયાસ બાદ અમેરિકી દળોએ પાંચ ઈરાની ક્રુડ ઓઈલ કેરિયર્સને નષ્ટ કર્યા.
સેન્ટ્રલ કમાન્ડના જણાવ્યા મુજબ ચાર ટેન્કર ગલ્ફ ઓફ ઓમાનમાં અને એક ખાર્ક આઈલેન્ડની નજીક નિશાન બનાવાયો હતો અને હુમલા પહેલાં ટેન્કરના ક્રૂને જહાજ છોડવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું. સાથે જ, 5 સપ્ટેમ્બરનો દિવસે પણ અમેરિકી દળોએ ત્રણ ઈરાની ઓઈલ કેરિયર્સ સામે કાર્યવાહી કરી હતી.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝનું મહત્વ અને સપ્લાય જોખમ સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનની ખાડી અને ત્યારબાદ અરબી સમુદ્ર સાથે જોડતો વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગ છે અને ગલ્ફના અનેક ઊર્જા ઉત્પાદક દેશોના ક્રૂડ અને ગેસની વૈશ્વિક પરિવહન માટે આ માર્ગનું મહત્વ મહત્વપૂર્ણ છે.
હાલમાં જોખમ વધવાને કારણે હોર્મુઝમાંથી ઓઈલના પ્રવાહ પર અસર પડી રહી છે અને તે બજારમાં લાંબા સમય સુધી ચાલતી સપ્લાય અડચણના જોખમને ભાવમાં સામેલ કરી રહ્યું છે. બજારનો પ્રતિસાદ અને ક્રૂડનું તીવ્ર ઉછાળો તાજા અહેવાલો અનુસાર ઓગસ્ટની શરૂઆતની સરખામણીએ Brent ક્રૂડમાં આશરે એક ચતુર્થાંશ જેટલો ઉછાળો નોંધાયો છે અને એક મહીનાના અંદાજે ક્રૂડમાં લગભગ 20થી 25% નો વધારો જોવા મળ્યો છે.
9 સપ્ટેમ્બરે Brent ક્રૂડનું ભાવ $100 પાર ગયુ, જે 24 જુલાઈ બાદ પહેલીવાર નોંધાયું છે. ગ્લોબલ કમોડિટી એનાલિસ્ટ્સના જણાવ્યા મુજબ 30 ઓગસ્ટથી તણાવ વધતા રોકાતી સપ્લાય જોખમોને બજાર ભાવમાં સમાવવામાં આવી રહ્યું છે.
ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પર અસર
આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ મોંઘું થવાથી ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધવાની શક્યતા ચોક્કસપણે વધે છે, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડનું $100 પાર જવું જ કલ્પિત રીતે તરત રિટેલ ભાવ વધારો લાવી દેશે એ નક્કી નથી. રિટેલ ભાવ પર અસર પાડનારા મુખ્ય પરિબળોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ, ક્રૂડની ખરીદી કિંમત, રૂપિયા-ડોલર વિનિમય દર, રિફાઇનિંગ ખર્ચ, સ્થાનિક કર અને ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓની કિંમત નીતિનો સમાવેશ થાય છે.
પેટ્રોલિયમ પ્લાનિંગ એન્ડ એનાલિસિસ સેલ (PPAC) નિયમિત રીતે રિટેલ ભાવ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડના ડેટા પ્રકાશિત કરે છે. જુલાઈમાં પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપ સિંઘ પુરીએ જણાવ્યુ હતું કે સરકારી રિફાઇનર્સ પહેલા ખરીદેલા ઊંચા ભાવેના જૂના ક્રૂડને પ્રોસેસ કરી રહ્યા હતા, જેના લીધે આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ ઘટતા પછી તરત રિટેલ ભાવમાં ઘટાડો ન થયો.
આ પણ વાંચો: Bigg Boss 20: ‘આમ્રપાલી પૈસા માટે તું કેટલી નીચે પડી રહી છે…’ બિગ બોસ 20 માં જઈને પસ્તાઈ રહી છે આમ્રપાલી દુબે? છલકાયું દુઃખ
આ પણ વાંચો: ‘Drishyam 4’ આવશે કે નહીં ? અજય દેવગને સસ્પેન્સ પરથી ઊંચક્યો પરદો, આપ્યું ‘મોટું નિવેદન’
આ પણ વાંચો: ગુજરાતમાં કેબ ઓનર્સ એસોસિએશને સેડાન અને SUVનું ભાડું વધાર્યું
આ વર્ષે મે મહિનામાં સરકારી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓએ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવે સતત વધારો કર્યો હતો. IOC, BPCL અને HPCLએ 15 મે પછીના આશરે દસ દિવસમાં ચાર વખત ભાવ વધાર્યા હતા અને કુલ વધારો પેટ્રોલમાં લગભગ ₹7.50 અને ડીઝલમાં પણ લગભગ ₹7.50 પ્રતિ લિટર સુધી પહોંચ્યો હતો. 25 મેના છેલ્લા તબક્કામાં પેટ્રોલમાં ₹2.61 અને ડીઝલમાં ₹2.71 પ્રતિ લિટરનો વધારો કરવામાં આવ્યો હતો.
ત્રણેય કંપનીઓ એક લાખથી વધુ પેટ્રોલ પંપોમાં લગભગ 90%થી વધુ બજાર હિસ્સો ધરાવે છે, તેથી તેમના ભાવ નિર્ણયો જાગૃત પ્રભાવ પાડે છે. હવે ફરી ક્રૂડ $100 પાર જતાં કંપનીઓ પર રિટેલ ભાવ વધારવાનો દબાણ ઉભો થઈ શકે છે, પણ ભવિષ્યની કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત હાલ ઉપલબ્ધ નથી.
LPG માટેનો જોખમ અને હોર્મુઝની નિર્ભરતા
ભારતમાં LPG માટે નિર્ભરતા વધુ સંવેદનશીલ છે. સરકારના માર્ચ 2026 ના આંકડા પ્રમાણે ભારત પોતાની LPG જરૂરિયાતનો લગભગ 60% ભાગ આયાત પર આધાર રાખે છે અને આ આયાતમાંથી લગભગ 90% હોર્મુઝ માર્ગ દ્વારા આવે છે. સરકારી તબક્કે સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવા અને વિકલ્પી સપ્લાય માર્ગો શોધીને જોખમ ઘટાડવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા છે.
તેથી ક્રૂડ $100 પાર જવાથી LPG સિલિન્ડર તરત મોંઘો થશે એમ કહવું વહેલું છે, પરંતુ હોર્મુઝની અડચણ લાંબા સમય સુધી ચાલશે તો વૈશ્વિક LPG સપ્લાય અને શિપિંગ ખર્ચની અસરને કારણે સરકાર અને કંપનીઓ માટે ભાવ અને સબસિડીનું સંતુલન જાળવવું મુશ્કેલ થઈ શકે છે.
લાંબા ગાળાનો અસરક્ષેત્ર જો Brent ક્રૂડ લાંબા સમય સુધી $100ની આસપાસ કે તેનાથી ઉપર રહે છે, તો તેના અસર ફક્ત પેટ્રોલ અને ડીઝલ સુધી સીમિત રહેશે એવી ખબર નથી. ઇંધણના ઊંચા ભાવથી પરિવહન ખર્ચ વધે છે, જેના કારણે ટ્રાન્સપોર્ટ અને લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ વધે છે અને તેનું પ્રભાવ ખાદ્યસામગ્રી, શાકભાજી, દૂધ અને અન્ય રોજિંદા વપરાશવસ્તુઓ પર પણ પડી શકે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે ઊંચા ક્રૂડથી મોંઘવારીનો દબાણ વધે છે અને કેન્દ્રિય બેંકો માટે વ્યાજદર વિશેના નિર્ણય વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.
આગામી દિવસોમાં કયા તત્ત્વ નક્કી કરશે? અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સૈન્ય તણાવ કેટલો લાંબો રહેશે અને હોર્મુઝમાં જહાજોની અવરજવર ક્યારે સામાન્ય બનશે; Brent ક્રૂડ $100ની સપાટી ઉપર ટકી રહેશે કે વળશે; ભારતીય સરકારી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ અને પોતાના અગાઉના નુકસાનને ધ્યાનમાં રાખીને રિટેલ ભાવમાં કેટલો ફેરફાર કરશે. હાલ ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે પેટ્રોલ-ડીઝલ અથવા LPGના તાત્કાલિક ભાવ વધારા વિશે કોઈ સત્તાવાર માહિતી જાહેર નથી. જો ક્રૂડ લાંબા સમય સુધી મોંઘું રહી અને હોર્મુઝની સપ્લાય અડચણ ગંભીર બને તો ભારતમાં ઈંધણના ભાવ પર દબાણ વધી શકે છે, જ્યારે હોર્મુઝ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાના પગલાં સપ્લાય સ્થિતિને કેટલીક હદ સુધી લવચીક બનાવી શકે છે.