બાળકોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગ પર પ્રતિબંધની તૈયારી
કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં જણાવ્યું છે કે તે ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજીના Intermediary Guidelines and Digital Media Ethics Code રૂલ્સમાં ફેરફાર કરીને 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર એકાઉન્ટ બનાવતા રોકવા માટે કાયદાકીય વ્યવસ્થા લાવવા તૈયારીમાં છે. આ મુદ્દો ‘જસ્ટ રાઈટ્સ ફોર ચિલ્ડ્રન અલાયન્સ’ નામની NGOની અરજીની સુનાવણી દરમિયાન સામે આવ્યો અને સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ કોર્ટને જણાવ્યું કે આ માટે કાયદાકીય જોગવાઈ કરાશે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં શું થયું સુનાવણી ચીફ જસ્ટિસ ઓફ ઇન્ડિયા સૂર્યા કાંત અને જસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચી તથા વી. મોહનાની બેન્ચ સમક્ષ થઇ હતી. સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ કહ્યું કે સરકાર સંચાલકો માટે એવી વ્યવસ્થા લાવી શકે છે જેના દ્વારા 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના લોકો પ્લેટફોર્મ પર એકાઉન્ટ બનાવી નહીં શકે. તેમણે additionally જણાવ્યું કે ગાઇડલાઈન પૂરતી નથી અને નિયમો અથવા કાયદામાં સ્પષ્ટ રીતે વિભાગ સામેલ કરવાની જરૂર છે જેથી સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ માટે પાલન ફરજિયાત થાય.
NGOની અરજી અને ઉઠાવેલા જોખમો ‘જસ્ટ રાઈટ્સ ફોર ચિલ્ડ્રન અલાયન્સ’ દ્વારા દાખલ અરજીમાં બાળકોના ઓનલાઈન ઉપયોગ સાથે જોડાયેલા અનેક જોખમો દર્શાવાયા છે. અરજીઅનુસાર ઉલ્લેખિત જોખમોમાં સામેલ છે: ઓનલાઈન ગ્રૂમિંગ, જાતીય શોષણ, માનવ તસ્કરી, બાળકોની ઓનલાઇન પ્રવૃત્તિઓના આધારે પ્રોફાઈલિંગ, વ્યક્તિગત ડેટાનો દુરૂપયોગ, સાયબર બુલિંગ, ઉંમર મુજબ અયોગ્ય કન્ટેન્ટ સુધી પહોંચ.
અરજીકર્તાનું કહેવું છે કે બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ ખોલવાની ઉંમર અંગે લાગુ કરવાના કોઈ અસરકારક અને સમાન માર્ગનો અભાવ છે અને તેથી તેમના ઓનલાઈન સુરક્ષા જોખમભરી બની રહી છે. એજ્યુકેશનલ વેબસાઈટ્સ માટેની રજૂઆત સોલિસિટર જનરલે સુનાવણી દરમિયાન જણાવ્યું કે એજ્યુકેશનલ વેબસાઈટ્સની મેમ્બરશિપ માતા-પિતાની સંમતિથી લેવામાં આવી શકે છે. એટલે કે પ્રસ્તાવિત પગલાંનો મુખ્ય ફોકસ ભારતીય કાયદા અંતર્ગત સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ પર રહેશે, જ્યારે શિક્ષણ સંબંધિત ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ માટે પેરેન્ટલ કન્સેન્ટનો રસ્તો રાખી શકાય છે.
કોર્ટ દ્વારા ઉઠવાયેલા પ્રશ્નો અને ટેક્નિકલ બાબતો જસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચીએ પૂછ્યું કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ અન્ય દેશોમાં લાગુ ઉંમર સંબંધિત નિયમોને કેવી રીતે લાગુ કરે છે અને ભારતમાં તે કેવી રીતે અનુકૂળ બનાવાઈ શકે. કોર્ટે સરકારને સૂચવ્યું કે માત્ર નિયમ બનાવવો પૂરતું નથી — પ્લેટફોર્મની ટેકનોલોજી અને સોફ્ટવેરની સેટિંગ્સમાં આવું age-based નિયંત્રણ લાવવા પણ કાર્યશૈલી હોવી જોઈએ જેથી નક્કી કરેલી ઉંમરથી નાના લોકો એકાઉન્ટ રજીસ્ટર ન કરી શકે.
સોલિસિટર જનરલે કોર્ટને ખાતરી આપી કે સોશિયલ મીડિયા મધ્યસ્થોએ ભારતીય કાયદાના પાલન માટે આવશ્યક વ્યવસ્થાઓ અપનાવવી પડશે અને સરકાર આ દિશામાં કેટલાક પગલાં ભરશે. આગળની પ્રક્રિયા હાલે 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના લોકોના સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ પર રોક લગાવવાની વાત પ્રસ્તાવિત કાનૂની ફેરફાર તરીકે ચર્ચામાં છે. કેન્દ્રે સુપ્રીમ કોર્ટમાં જણાવ્યું છે કે નિયમોમાં ફેરફાર કરીને આવા પ્રતિબંધોને કાનૂની આધાર આપવામાં આવશે અને જરૂરી પરિસ્થિતિઓ મુજબ ઉંમર ચકાસણી જેવી ટેકનિકલ વ્યવસ્થાઓ જરૂરી બની શકે છે. મામલો હજુ કાનૂની પ્રક્રિયામાં છે અને આગળનું નિર્ધારણ સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો અને સરકાર દ્વારા પ્રસ્તાવિત નિયમો પર આધારિત રહેશે.