આત્મોદ્ધારનો પ્રયત્ન એ હરિનો માર્ગ છે: ડો. ચંદ્રકાન્ત મહેતા

આત્મોદ્ધારનો પ્રયત્ન એ હરિનો માર્ગ છે

GS Team · 9 Nov 20265 ગુફ્તેગો દરમિયાન ડો. ચંદ્રકાન્ત મહેતા દ્વારા સત્યનિષ્ઠ સત્સંગ અને ભક્તિના પરિપ્રેક્ષ્યમાં માનવીની આંતરિક અસુદ્ધિ અંગે ખુલ્લી ચર્ચા કરવામાં આવી. પ્રશ્નકર્તા યશોધર દવે, આવિષ્કાર સોસાયટી, ઘાટલોડિયા, અમદાવાદે પુછ્યું કે વર્ષોથી સત્સંગ અને ભક્તિ હોવા છતાં માણસ કેમ સુધરતો નથી. ડો. મહેતાએ બચાવ તરીકે જણાવ્યું કે આત્મોદ્ધાર અને પ્રભુસેવા જેવી ભાવનાઓ વગર સત્સંગ અને પૂજા માત્ર કર્મકાંડ બની રહે છે.

સત્સંગ અને ભક્તિનો સાચો અર્થ ડૉ. મહેતાની વ્યાખ્યા અનુસાર સત્સંગ એટલે સત્યનિષ્ઠ સંત-મહાત્માઓ અને સજ્જનોની નિકટ રહેવું અને તેમના જીવનમાંથી બોધપાઠ લઈને આપણું જીવન ઉન્નત બનાવવું. સત્સંગનો ઉદ્દેશ અંતઃકરણ અને મનની શુદ્ધિ અને માનસિક શાંતિ હોવો જોઈએ; નહીંતર તે માત્ર પરંપરા કે કર્મકાંડ બની રહેશે.

જણાવ્યા મુજબ માનવ પ્રાણી આવા વિચારથી દુર છે કે તે દરેક કાર્યમાં ‘શુભ’ની જગ્યાએ ‘લાભ’ને પ્રથમ રાખે છે. ગુરૂની પસંદગી અને આત્મચિંતન ડૉ. મહેતાએ કહ્યું કે ગુરુની પસંદગીમાં સાવધાની રાખવી જરૂરી છે. ગુરુ તે જ લોકો હકદાર છે જેનું મન અનાસક્ત હોય, મોહમાયાથી પર હોય અને તમામ રીતે સંયમી હોય; જેમણે કામ, ક્રોધ, લોભ જેવા આંતરિક શત્રુઓ પર વિજય પ્રાપ્ત કર્યા હોય.

એવા પવિત્ર પુરુષને જ ગુરુ ગણવામાં આવે તો તે ‘વાલિયા’ને પણ વાલ્મિકી બનાવી શકે એવી ક્ષમતા ધરાવે છે. કથા, પૂજા અને આચરણ વચ્ચેનું એકરૂપપણું આવશ્યક ડૉ. મહેતાએ સમજાવ્યું કે કથાશ્રવણ અને પૂજા-પાઠ આપમાની માત્ર તન-હાજરીથી ફળદાયક નથી. કથાશ્રવણ ત્યારે જ લાભરૂપ હોય છે જ્યારે મન અંદરથી મુક્તિનો અહેસાસ કરે અને કથાની અને કરણીમાં એકવાક્યતા આવે.

એ રીતે પૂજા-પાઠ મંત્રો કે સ્તવનો કરતા વધુ હૃદયની એકાગ્રતા અને સમર્પણ માટે માધ્યમ બનશે તો જ તેનો અસલી ફળ થાય છે. તેઓએ જણાવ્યુ: “પૂજા શબ્દનો અર્થ છે ‘સત્કાર’. સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી કહે છે, તેમ દેવપૂજા કરવી એટલે પરમાત્માનો સત્કાર કરવો. સ્વામી વિવેકાનંદ નરની પૂજાને જ નારાયણની પૂજા માનતા હતા.”

ડૉ. મહેતાએ કવિ ગિરિધરના શબ્દોનું ઉલ્લેખ કર્યો: ‘ગંગા પાપ, શશિ તાપ, કલ્પ દરિદ્ર હી દૂર, પાપ, તાપ અરુ દીનતા સંત સંગ હો દૂર.’ તેઓની વ્યાખ્યા પ્રમાણે ગંગા પાપ દૂર કરે છે, ચંદ્ર તાપ દૂર કરે છે અને કલ્પવૃક્ષ દારિદ્ર્ય દૂર કરે છે, પણ આ ત્રણે એકસાથે કે જયારે મનમાં વિવેકનો ઉદ્ભવ થાય ત્યારે જ માનવીનું સંવર્ધન શક્ય બને છે.

ભક્તિ અને ગુણો મહાભારતના ભીષ્મપર્વના ધોરણ મુજબ ડૉ. મહેતાએ ભક્તના લક્ષણો ઉલ્લેખ્યા: જે સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે દ્વેષભાવ રાખતો નથી, સૌનો મિત્ર, દયાવાન, મમતારહિત, નિરહંકારી, સુખ-દુઃખમાં સમાન, ક્ષમાશીલ, સંયમી અને દ્રાઢનિશ્ચયી હોય અને જે મન તથા બુદ્ધિ પરમાત્માને અર્પણ કરી દે છે, તેવો ભક્ત પરમાત્માને પ્રિય છે.

તેમણે ભક્તિને શ્રદ્ધા અને પ્રેમનું સમન્વિત નામ ગણાવ્યું અને ભાર મૂક્યો કે ભગવાનનું નામ જાપ કરવું જ ભક્તિ નથી, પરંતુ ભગવાનનું કામ કરવું જ સાચી ભક્તિ છે. નિષ્કર્ષ ડૉ. મહેતાની конечાણી એ રહી કે જ્યાં સુધી વ્યક્તિ પોતાનો દરેક કર્મ પ્રભુસેવા તરીકે ન માને, ત્યાગ અને વૈરાગ્ય જીવનના અંગ ન બને અને મન અંદરથી જાગૃત ન થાય ત્યાં સુધી સત્સંગ અને ભક્તિ બહારની રીત-રિવાજની જ મર્યાદામાં રહેશે. આત્મોદ્ધાર માટે મનની આંતરિક જાગૃતતા અને આચરણનું શુદ્ધિકરણ અનિવાર્ય છે. તેમનો સંદેશ હતો કે આત્મોદ્ધારનો પ્રયત્ન એ હરિનો માર્ગ છે અને સંયમ, ત્યાગ અને વૈરાગ્ય વિના આ પ્રયાસ અસફળ રહેશે.