અટલ ભૂ યોજના માત્ર કાગળ પર રહી: રૂ. 3,575 કરોડથી વધુ ખર્ચ છતાં 6 જિલ્લામાં ભૂગર્ભજળની સ્થિતિ ગંભીર

અટલ ભૂ યોજના અને ભૂગર્ભજળની સ્થિતિ

ગુજરાતમાં ભૂગર્ભ જળસ્તર સુધારવા માટે રૂ. 3,575 કરોડથી વધુ ખર્ચાવાના દાવાનો અનુસંધાન કરતા ખરા જીવનની પરિસ્થિતિ ચિંતાજનક રહી છે. સરકારી માહિતી અનુસાર કચ્છ, બનાસકાંઠા, ગાંધીનગર, પાટણ, મહેસાણા અને સુરેન્દ્રનગર સહિતના ઓછામાં ઓછા 6 જિલ્લામાં ભૂગર્ભ જળનું તળ ખૂબ ઊંડું જાય છે અને ઉત્તર ગુજરાત અને કચ્છમાં સ્થિતિ સૌથી વિકટ છે.

જળતળની ઊંડાઈ

રિપોર્ટમાં જણાવ્યું છે કે જમીનમાંથી વધતા બોરવેલ અને બેદરકારીપૂર્વકના વપરાશને કારણે પાણીની ગુણવત્તા પણ ખરાબ થઈ રહી છે અને નાઈટ્રેટ-ફ્લોરાઈડયુક્ત પાણીથી આરોગ્યજંક સમસ્યાઓ વધ્યાં છે. સરકારી આંકડા અને વિસ્તારો સરકારીએ આપેલી વિગતો અનુસાર કેટલીક જગ્યાઓમાં જળતળની ઊંડાઈ ગંભીર સ્તર સુધી પહોંચી ગઈ છે. ઉપલબ્ધ સંપૂર્ણ આંકડામાં ઉલ્લેખિત વિગત મુજબ: કચ્છના અંજારમાં જળતળ 88 મીટર સુધી ઊંડુ ગયું છે. મનસામાં 90 મીટર સુધી પાણીનું તળ નીચે ઉતરેલું છે. ઉંઝામાં જળતળ 55 મીટર સુધી નોંધાયો છે. ગાંધીનગરમાં જળતળ 54 મીટર સુધી ઊંડો થયો છે. આ ઉપરાંત બનાસકાંઠાના દિયોદર જેવા વિસ્તારોમાં પણ પરિસ્થિતિ ગંભીર હોવાનું રિપોર્ટમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

જળની ઉપલબ્ધતા

જળની ઉપલબ્ધતા અને રિચાર્જ સરકારી રિપોર્ટ મુજબ રાજ્યમાં વાર્ષિક સરેરાશ 27.58 મિલિયન ક્યુબિક મીટર જેટલું પાણી રિચાર્જ થાય છે, જયારે કુલ ઉપલબ્ધ જથ્થો 25.58 BCM દર્શાવવામાં આવ્યો છે. રિપોર્ટ અંતર્ગત જણાવાયું છે કે કુલ ઉપલબ્ધ ભૂગર્ભ જળમાંથી લગભગ 54% થી વધુ પાણી ખેંચીને લેવામાં આવે છે અને તેમાં સૌથી મોટો હિસ્સો કૃષિ માટે ઉપયોગ થતો છે.

પાણીની ગુણવત્તા અને આરોગ્યપ્રતિકૂલ અસરો

જળની ગુણવત્તા અને આરોગ્યપ્રતિકૂલ અસરો જમીનમાંથી ઊંડા બોરવેલોથી ખેંંચાતા પાણીમાં નાઈટ્રેટ અને ફ્લોરાઈડ જેવા ખારાસભર પદાર્થોનું પ્રમાણ વધી ગયું છે. રિપોર્ટ અનુસાર આ પ્રકારનું દૂષિત અને ક્ષારયુક્ત પાણી પીવાથી લોકોમાં ચામડીની સમસ્યાઓ, પેટની બીમારીઓ અને ખાસ કરીને ઉત્તર ગુજરાતમાં સાંધાના દર્દીઓમાં સંખ્યામાં વધારો નોંધાયો છે.

યોજનાઓ અને ખર્ચ

યોજનાઓ અને ખર્ચનો વિમર્શ ભૂગર્ભ જળમાં સુધારો લાવવા માટે સરકાર દ્વારા સુજલામ-સુફલામ અને અટલ ભૂ યોજના સહિત વિવિધ પ્રવૃત્તિઓમાં અનેક કરોડના ખર્ચાના ઉલ્લેખ છે. તેમ છતાં રિપોર્ટ કહે છે કે આ ખર્ચ છતાં જમીન સ્તરે જાણીતા અને સ્થાયી પરિણામો નથી દેખાતા અને કેટલીક યોજનાઓ માત્ર કાગળ પર જ રહી હોવાનું દર્શાવે છે.

તંત્રનો દાવો

તંત્રનો દાવો અને નિષ્ણાતોની ચેતવણી સરકારી તંત્રનું દાવો છે કે નર્મદા પાણી, તળાવો ઊંડા કરવાનો કાર્ય અને ટપક સિંચાઈ જેવી પદ્ધતિઓના અમલથી ચોમાસા બાદ કેટલાક વિસ્તારોમાં જળસ્તરમાં સુધારો નોંધાયો છે. બીજી તરફ નિષ્ણાતોએ તાકાલિક રીતે ભૂગર્ભ જળના બેફામ વપરાશ પર અંકુશ ન મુકવામાં આવ્યો તો રાજ્યનું પાતાળ ખાલી થઈ શકે તેવી ચેતવણી આપી છે.