વિટામીન B12ની ઉણપ
વિટામીન B12 (કોબાલામીન)ની ઉણપ શરીરના વિવિધ કાર્યને અસર કરે છે અને ખાસ કરીને ગર્ભાવસ્થામાં બાળકના શારીરિક અને માનસિક વિકાસ માટે મહત્વની છે. શરીર લગભગ ૩ થી ૫ મીલીગ્રામ જેટલું B12 લીવરમાં સંગ્રહિત રાખે છે. જો વિટામીન B12 ની ઉણપ થાય તો ઘણા પ્રકારના લક્ષણો અને તકલીફો જોવા મળે છે.
વિટામીન B12 શું છે?
વિટામીન B12 ને કોબાલામીન પણ કહેવામાં આવે છે. તે લાલ રક્તકણોની રચના, DNAનું નિર્માણ, મગજ અને નર્વસ સિસ્ટમની યોગ્ય કામગીરી તથા ફેટી એસિડ અને એમિનો એસિડના ચયાપચયમાં મહત્વનું કો-ફેક્ટર છે. તેનું મુખ્ય સંગ્રહ લીવરમાં થાય છે અને સામાન્ય રીતે તે પૂરતું રહેતું હોય છે.
લક્ષણો
B12 ની ઉણપના લક્ષણો થાક અને માથાનો દુખાવો, હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી અને સંવેદનાનો અભાવ (નમ્બનેસ), જીભ લાલ થવી અને મોઢામાં ચાંદા પડવા, ભૂખ ન લાગવી અને ખોખળું (ડ્રાય) ચામડી, છાતીમાં બળતરા અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ધડકાર વધી જવું, જોવામાં ઝાંખપ આવવી, યાદશક્તિ નબળી પડવી, ડીમેન્ટિયા અને ડિપ્રેશન, ચીડીયાપણું અને એકાગ્રતાનો અભાવ, ઈમ્યુનિટી નબળી પડવી અને ફર્ટિલિટીમાં ઘટાડો. જ્યારે B12નું સ્તર ઘણી વધારે ઘટી જાય ત્યારે પર્નિશીયસ એનેમિયા જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે, જેમાં પૂરતાં લાલ રક્તકણો બનતા નથી.
મુખ્ય કારણો
ખોરાકમાં B12નું અપુરૂું પ્રમાણ, B12ના અવશોષણમાં અવરોધ (માલએબ્સોર્બશન), પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ અથવા આંતરડાની જૂની બીમારી/સર્જરી, ઉમર વધતાં પેટની અંદરનું શોષણ ઘટાડાય એવું પાતળું થવું, અને પાચક-એસિડનું ઓછી સ્રાવ. ગેસ્ટ્રિક ઇન્ટ્રીન્સીક ફેક્ટરના અપૂરતાં થવાના કારણે ખોરાકમાંથી લીધેલું B12 યોગ્ય રીતે છૂટતું નથી અને શોષણ નથી થતું.
ગર્ભાવસ્થામાં B12નું મહત્વ
ગર્ભાવસ્થામાં વિટામીન B12નું ખાસ મહત્વ છે. સ્ત્રીએ ગર્ભાવસ્થામાં પૂરતો B12 ન મળ્યો તો ગર્ભમાં રહેલા બાળકનો શારીરિક તેમજ માનસિક વિકાસ અવરોધાઈ શકે છે.
કયા ખોરાકમાંથી મળે?
કુદરતી રીતે મુખ્યત્વે પ્રાણીજન્ય ખોરાકમાંથી B12 મળે છે. શાકાહારીઓ માટે દૂધ, ચીઝ અને દહીં જેવી વસ્તુઓથી B12 મળી શકે છે. ફોર્ટિફાઇડ (સંભ્રાંત) ખાદ્યપદાર્થો જેમકે સીરીઅલ્સ, સોયા મિલ્ક, બદામનું દૂધ, કોકોનટ મિલ્ક અને ટોફુમાંથી પણ B12 મળી શકે છે.
રોજિંદા જરુરિયાત
રોજિંદા રેકમેન્ડેડ ડેઈલી એલાઉન્સ (RDA): પુખ્ત વયના પુરુષ-સ્ત્રી માટે ૨.૪ માઈક્રોગ્રામ, ગર્ભાવસ્થામાં ૨.૬ માઈક્રોગ્રામ અને સ્તનપાન સમયે ૨.૮ માઈક્રોગ્રામ પ્રતિદિન જરૂરી છે.
લક્ષણો દેખાય તો શું કરવું?
ઉપરોક્ત લક્ષણો જણાય તો B12 માટે બ્લડ રિપોર્ટ (રક્ત પરીક્ષા) કરાવી અને ડૉક્ટરની સલાહ અનુસાર વિટામિન B12ના સપ્લીમેન્ટ લેવા અંગે માર્ગદર્શન લેવું જોઈએ.