બોમ્બે હાઈકોર્ટે ‘મુસ્લિમ’ ધર્મને જાતિ ન ગણતા નિર્ણય કર્યો
બોમ્બે હાઈકોર્ટે જણાવ્યું છે કે ‘મુસ્લિમ’ એક ધર્મ છે અને જાતિ નથી, તેથી દસ્તાવેજોમાં જાતિના નામ પહેલા અથવા પછી ‘મુસ્લિમ’ શબ્દ હોવાને કારણે જાતિ પ્રમાણપત્ર રદ કરી શકાતું નથી. કોર્ટે યવતમાલ જિલ્લા જાતિ ચકાસણી સમિતિના 3 ડિસેમ્બર, 2025 ના આદેશને રદ કરી હસનૈન રિયાઝુદ્દીન ચૌહાણ, 17 વર્ષીય અરજદારને ‘લોહાર’ જાતિના સભ્ય તરીકે જાહેર કર્યું અને બે અઠવાડિયામાં જાતિ માન્યતા પ્રમાણપત્ર જારી કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.
કોર્ટે આપેલી મુખ્ય ટિપ્પણી નાગપુર બેંચની ડિવિઝન બેન્ચમાં જસ્ટિસ ઉર્મિલા જોશી-ફાળકે અને જસ્ટિસ રાજ વાકોડેની બેઠકમાં સુનાવણી દરમિયાન હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે ‘મુસ્લિમ’ શબ્દ ધર્મ દર્શાવે છે અને જાતિ નથી. આથી દસ્તાવેજોમાં કેટલીક જગ્યાએ જાતિના નામસાથે ‘મુસ્લિમ’ લખેલું હોવું અરજદારોને અવિશ્વસનીય ઠેરવી શકતું નથી.
હસનૈનએ પોતાના જાતિના દાવા માટે ઘણા જુના દસ્તાવેજો રજૂ કર્યા જેમાં તેમના પરદાદાના પૂર્વ-બંધારણીય દસ્તાવેજો, તેમના કાકા અને દાદાના શાળા છોડવાના પ્રમાણપત્ર અને અન્ય રેકોર્ડ સામેલ હતા. આ દસ્તાવેજોમાં ‘લોહાર મુસ્લિમ’, ‘મુસ્લિમ લોહાર’ જેવા ઉલ્લેખો જોવા મળ્યા. યવતમાલ જિલ્લા જાતિ ચકાસણી સમિતિએ આ દસ્તાવેજોને સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો અને ‘મુસ્લિમ’ શબ્દ દેખાવાના આધારે હસનૈનના જાતિના દાવાને નકારી નાંખ્યો હતો.
કોર્ટની નિણર્નયની ગોઠવણી હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજોમાં અરજદારના પૂર્વજોની જાતિ સતત ‘લોહાર’ તરીકે નોંધાયેલ છે અને દસ્તાવેજોને માત્ર તેમાં કેટલાકમાં ‘મુસ્લિમ’ શબ્દ હાજર હોવાને લીધે અવિશ્વસનીય ગણવી જોગી નથી. કોર્ટે કહ્યું કે ‘મુસ્લિમ’ ધર્મ દર્શાવે છે, જાતિ નહીં, અને તેથી દસ્તાવેજોને માત્ર આ નિર્ધારણના કારણે નકારી શકાય તેમ નથી.
આદેશ અને આગળની પ્રક્રિયા કોર્ટે યવતમાલ જિલ્લા જાતિ ચકાસણી સમિતિ દ્વારા પસાર કરાયેલ આદેશને રદ કર્યો અને હસનૈનને ‘લોહાર’ જાતિના સભ્ય જાહેર કર્યો. જિલ્લા જાતિ ચકાસણી સમિતિને બે અઠવાડિયામાં હસનૈનના નામે ‘લોહાર’ જાતિ માન્યતા પ્રમાણપત્ર જારી કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.
કોર્ટે નોંધ્યું કે અરજદાર સંબંધી અધિકારીઓને દેખાડીને આ ચુકાદાની નકલનો ઉપયોગ કરી શકે છે.