ઓક્સિજન: જીવન માટે જરૂરી વાયુ
ઓક્સિજન એ પ્રાણીઓ અને માનવીઓ શ્વાસ દ્વારા લઈ જીવતા રહેવા માટે જરૂરી વાયુ છે, જેના કારણે એને «જીવન આપી દેતી» વાયુ કહેવામાં આવે છે. આપણા શરીરના સૌથી મોટા ઘટક પૈકીનું પાણી પણ ઓક્સિજન સામેલ કરતી રાસાયણિક સંયોજનથી બનેલું છે.
પર્યાવરણમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ છોડ અને પ્રાણીઓ વચ્ચેના ગેસ વિનિમયથી લગભગ 20% પર સમતોલ રહે છે — આ કુદરતનું નૈસર્ગિક ચક્ર છે. ઓક્સિજનની ભૂમિકા પ્રાણીઓ અને માનવીઓ હવામાંથી ઓક્સિજન લઈ શ્વાસ લેવામાં અને કાર્બન ડાયઓક્સાઇડ બહાર છોડવામાં સહાય કરે છે. છોડ તે કાર્બન ડાયઓક્સાઇડ લઈ ઓક્સિજન ઉત્પન્ન કરે છે, અને આ આપસી વિનિમયથી વાતાવરણમાં ઓક્સિજનનું સંતુલન જળવાય છે.
પર્યાવરણમાં ઓક્સિજનનું સંતુલન છોડ અને પ્રાણીઓ વચ્ચેના વિનિમય દ્વારા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ લગભગ 20% પર સ્થિર રહે છે. આ પ્રક્રિયા કુદરતી ચક્ર તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે અને વાયુમંડળમાં ઓક્સિજન જાળવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
ઓક્સિજનની વપરાશ અને પુનઃઉત્સર્જન શ્વાસ બાદ પણ ઓક્સિજનની વસ્તી અન્ય પ્રક્રિયાઓમાં થાય છે — ઉદાહરણ તરીકે ધાતુના ઝાંખાવા (rusting) દરમિયાન અને કોઈ પદાર્થ બળવા સમયે ઓક્સિજનનો ઉપયોગ થાય છે. ઉપરાંત, વાતાવરણમાં સૂર્યપ્રકાશ અને જળવાષ્પની પ્રતિક્રિયામાં પણ હવામાં નાના પ્રમાણમાં ઓક્સિજન ફરી ઉત્પન્ન થાય છે.