મ્યાનમારમાં રોહિંગ્યા વિરુદ્ધ જનહત્યાર
આઠ વર્ષથી ચાલતી એક મહત્વની કાનૂની જલસા ધ ગેમ્બિયા દ્વારા મ્યાનમાર સામે આંતરરાષ્ટ્રીય અદાલત—ઇન્ટરનેશનલ કોર્ટ ઑફ જસ્ટિસ (ICJ)માં દાખલ કરાયેલ જનહત્યા (genocide) કેસ પરથી આગળ વધી રહી છે. જો કોર્ટ ધ ગેમ્બિયાના પક્ષમાં ફૅસલો કરે તો તે 1948ની Genocide Convention પછી રાજ્યને આંતરરાષ્ટ્રીય અદાલતમાં જનહત્યા માટે દોષી ઠેરવવાનો પહેલો કેસ બની શકે છે—હાલ સુધી આંતરરાષ્ટ્રીય અદાલતે કોઈ રાજયને જનહત્યા માટે દોષી જાહેર કર્યો નથી.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ ICJનું સ્થાપન 1945માં કરવામાં આવ્યું હતું અને આ અદાલત સામાન્ય રીતે રાજ્ય બાદલામબર કરવાનો મંચ છે; રોહિંગ્યા પર થયેલા હુમલા માટે ICJ પસંદ કરવાનાં મુખ્ય કારણોમાં વડાપ્રધાન છે કે પીડિતો માટે અન્ય વિધિઓ થોડી જ ઉપલબ્ધ હતી. ધ ગેમ્બિયાએ નવેમ્બર 2019માં, Organisation of Islamic Cooperationના સમર્થન સાથે, કોર્ટમાં ફરિયાદ દાખલ કરી અને દલીલ કરી કે Genocide Convention દરેક રાજ્યને બંધનકારક છે અને તેથી ધ ગેમ્બિયાને આ મામલામાં કાનૂની અધિકાર છે.
આ તર્ક આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદામાં નવાઈભર્યો હતો અને ICJના જજોએ ધ ગેમ્બિયાને કેસ દાખલ કરવાની પાત્રતા આપી હતી. 2017ની ઘટનાઓ અને પુરાવા સૌથી ગંભીર સાંસદિય ઘટનાને ધોરણ તરીકે ગણવામાં આવ્યું છે—ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બરના 2017 દરમ્યાન રખાઇન સ્ટેટે રોહિંગ્યા જનસંખ્યા પાસેથી વિશાળ પાયે જબરી નિસકાસ અને હિંસક સૈનિક કાર્યવાહી થઈ.
BBCના દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના કોરિસ્પોન્ડન્ટ જૉનાથન હેડે લેખમાં લખ્યું છે કે તે ઘણાં ઓછા પત્રકારોમાંના એક હતા જેઓ રખાઇનમાં રોહિંગ્યા ગામડાંઓની ઇરાદાપૂર્વક આગલગી અને બનતી માનવદુઃખ સાક્ષી રહ્યા. માનવાધિકાર સંગઠનો અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રની fact-finding મિશને હત્યા, ગતિવિધિ, and દસ્તાવેજીકરણ વિવરણરૂપે રજૂ કર્યું છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય અદાલતનો નિર્ણય
સંયુક્ત રાષ્ટ્રની 2018ની અહેવાલમાં સૈન્યની રીતને “grossly disproportionate to actual security threats” તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું અને ટોચના સૈનિક નેતાઓ વિરુદ્ધ રખાઇનમાં જનહત્યા માટે તપાસ કરવાની કહીઅત કરી. મ્યાનમાર સત્તાવાળાઓ આ આરોપોને નાકારતા કહે છે કે તેઓ રોહિંગ્યા આતંકી ગતિવિધિઓનો જવાબ આપી રહ્યા હતાં અને આ કાર્યવાહી “clearance operations” તરીકે લાગુ પડી હતી; મ્યાનમાર એ 2018ની અહેવાલ rechaz કર્યો હતો.
કાનૂની દલીલો અને સાબિતીનું મૂલ્યાંકન ધ ગેમ્બિયાની ટીમે કોર્ટને રોહિંગ્યા વિરુદ્ધ લાંબા ગાળાના ભેદભાવ અને તેના પર લાગુ થયેલા કાયદાઓનો ઇતિહાસ રજૂ કર્યો—જેમાં 1982નું નાગરિકત્વ કાયદું અને રોહિંગ્યાઓની શૈક્ષણિક, આરોગ્ય અને મુસાફરી જેવી મહત્વની સેવાઓ પર લાગૂ પડતી નિયંત્રણ અને ભેદભાવપૂર્ણ નીતિઓનો ઉલ્લેખ છે.
ધ ગેમ્બિયાના કેસનું નેતૃત્વ કરી રહેલા વકીલ અરસલાન suleman (Arsalan Suleman) એ દલીલ કરી કે આ ઇતિહાસ અને નીતિઓ 2017ના “clearance operations”ને સમજીને genocidal intent દર્શાવતાં સંદર્ભ પુરા કરે છે.
કોર્ટમાં જનહત્યા સાબિત કરવું ઔખું માનવામાં આવે છે કારણ કે જે કેસોમાં નાજી પ્રણાળી જેવી સ્પષ્ટ genocidal યોજના ઉપલબ્ધ ન હોય, ત્યાં જજોનાં ધોરણ મુજબ સાબિતી એવી હોવી જોઈએ કે પ્રતિબંધિત કાર્યકર્મો પરથી એકમાત્ર વિધેયાત્મક નિષ્કર્ષ એ જ હોય કે આરોપીઓ પાસે જનહત્યા કરવાની નીયત હતી.
Bosnia-Herzegovina દ્વારા 1993માં દાખલ કેસને ઉદાહરણ તરીકે લેવામાં આવે છે—તેમાં કોર્ટને 14 વર્ષ લાગ્યા અને 1995ની Srebrenica હત્યાને જનહત્યા માનવામાં આવી, છતાં રાજ્યનું genocidal intent પૂરું સાબિત ન કહેવાયું; સરકારે genocide રોકવામાં નિષ્ફળ રહ્યા તે મળ્યું હતું.
અંતિમ પરિણામ
રક્ષણ, Aung San Suu Kyi અને સૈન્યનું પક્ષ Aung San Suu Kyiએ શરૂઆતમાં હેગમાં મ્યાનમારનો રક્ષણPERSONALLY સંભાળી હતી અને તે માટે તેમના વિરૂધ્ધ ચર્ચા થઇ હતી; ત્યારે તેમની સરકારની સૈનિક ક્રિયાઓ પર તેમના નિયંત્રણ ટૂંકો હોવાનો પણ ઉલ્લેખ થયો હતો. 2021માં થયેલા સૈનિક કૂ બાદ સુુ ક્યીને ધરપકડ કરવામાં આવી અને ત્યારબાદ રક્ષણની જવાબદારી મ્યાનમારી સૈન્ય દ્વારા નિયુક્ત નવી ટીમે સંભાળી છે.
ફૈસલા હોય તો અસર અને તેની મર્યાદા જો ICJ ધ ગેમ્બિયાના પક્ષમાં ચુકાદો આપે તો મ્યાનમાર પર “અપરાધોનું અપરાધ” જણાવતી ગંભીર કલંકચિહ્ન છપી શકે છે — કોર્ટના બેડ પર નાઝી જર્મની, રવાન્ડાના હુતૂ વંશવાદીઓ અને Srebrenicaનાં બોસ્નિયન સર્વ્સ જેવા અન્ય મામલાઓ સાથે સમાન પંક્તિમાં આવવાથી સરેરાશ વ્યાખ્યા બની શકે છે.
ICJના ચુકાદા સામે કોઈ અપિલનો અધિકાર નથી; તેમ છતાં ICJના ચુકાદા પછી આપોઆપ લાગુ પડતો કોઈ સજા કાર્યક્રમ નથી ને તેમ પણ કોર્ટ ન્યાયરૂપ સજા નક્કી કરતું નથી. આ પ્રકારનું ફૈસલો રોહિંગ્યા વિસ્તારવા માટે મહત્વપૂર્ણ માન્યકરણ આપે છે અને દાયિત્વની કાનૂની ઓળખ બની શકે છે, પણ તે તત્કાલિક રીતે રોહિંગ્યાઓને પરત આવવાની અથવા સુરક્ષા ખાતરી કરવાની ગેરંટી આપતું નથી—સોર્સમાં આ પણ નોંધાયું છે કે તેમાં વ્યવહારુ અમલ અને રાજકીય પ્રતિક્રિયા અંગે મર્યાદાઓ રહેશે.
રોહિંગ્યા પ્રતિનિધિઓની પ્રતિક્રિયા રોહિંગ્યા સમુદાય માટે આ કેસનો મહત્ત્વ વિષયક અર્થ છે. એક રોહિંગ્યા પ્રતિનિધિ મોહમ્મદ નોકિમ (Mohammed Nowkim), જેને 2017માં Buthidaung શહેરમાંથી ખસેડવામાં આવ્યું અને હાલમાં કેનેડામાં રહે છે, એ કહ્યું કે આ કોર્ટની કાર્યવાહી તેમના દુઃખની માન્યતા જેવી છે. પરંપરાગત રીતે રોહિંગ્યા પ્રજાજનો માટે અન્ય ન્યાયમાર્ગો કઠિન રહ્યા છે અને તેથી ICJનો આ કેસ વિશેષ પ્રતીકાત્મક મહત્ત્વ ધરાવે છે.