BRICSના વિસ્તરણ અને ડોલર પરની ચર્ચાએ વોશિંગ્ટનમાં ચિંતા પેદા કરી

BRICSનું વિસ્તરણ

BRICS હવે માત્ર Brazil, Russia, India, China અને South Africaનો જૂથ નહીં રહ્યો — હવે સંગઠનમાં 11 પૂર્ણ સભ્યો છે. સભ્ય દેશો દ્વારા સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર વધારવા, ક્રોસ‑બોર્ડર પેમેન્ટ અને સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (CBDC) ની વચ્ચે સંમિલન અંગેની ચર્ચાઓના કારણે ડૉલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની યોજના જનાઈ છે અને આના કારણે અમેરિકાની ચિંતા તેજ બની છે.

વિશેષ કરીને વર્ષ 2025માં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે BRICSના ડૉલર સંબંધિત પ્રયાસો સામે સખત રવૈયો આપ્યો હતો; જાન્યુઆરી 2025માં તેમણે કહી દીધું હતું કે જો BRICS દેશો અમેરિકી ડૉલરનો વિકલ્પ ઊભો કરવાની કોશિશ કરશે તો તેઓ 100 ટકા સુધીના ટેરિફ લગાવવાના નિર્ણય પર જઈ શકે છે અને જુલાઈ 2025માં તેઓએ વધારાના 10 ટકા ટેરિફની ભાષા પણ જાહેર કરી હતી.

BRICSનું ઇતિહાસ

BRICSનું ઇતિહાસ અને વિસ્તરણ “BRICS” નામ Brazil, Russia, India, China અને South Africaના પહેલાના અક્ષરો પરથી બનાવાયેલું છે. “BRIC” શબ્દનો પ્રાથમિક ઉપયોગ 2001માં Goldman Sachsના અર્થશાસ્ત્રી Jim O’Neill દ્વારા થયો હતો. 2006માં આ ચાર દેશો વચ્ચે સહયોગ માટે ઔપચારિક માળખું વિકસ્યું અને 16 જૂન 2009ના રોજ રશિયાના યેકાતેરિનબર્ગમાં પ્રથમ BRIC Leaders’ Summit યોજાયું. દક્ષિણ આફ્રિકા 2011માં જોડાયા ત્યારથી BRICનું નામ BRICS થયું.

પછી 2024–25માં સંગઠનમાં મોટું વિસ્તરણ થયું — ઈજિપ્ત, ઈથિઓપિયા, ઈરાન, UAE, સાઉદી અરેબિયા અને ઈન્ડોનેશિયાનાં સમાવેશથી હાલ BRICSમાં કુલ 11 પૂર્ણ સભ્યો થયા છે.

De-dollarisation અને CBDC

BRICSની ચર્ચાનું કેન્દ્ર હાલમાં De‑dollarisation છે — આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને નાણાકીય વ્યવહારોમાં અમેરિકી ડૉલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનાં પ્રયાસો. આનો અર્થ એ નથી કે BRICSમાં કોઈ એક એકમ કરન્સી બનાવી દેવામાં આવી છે; હકીકતમાં સંગઠન પાસે કોઈ સામાન્ય ચલણ નથી. સભ્ય દેશો સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર વધારવા, ક્રોસ‑બોર્ડર પેમેન્ટ સિસ્ટમ ફાળો કરવા અને નાણાકીય સહકારના વિકલ્પો શોધવાની દિશામાં ચર્ચા કરી રહ્યા છે.

2026ના BRICS સમિટની તયારી પહેલાં ભારતે સભ્ય દેશોની CBDCને પરસ્પર જોડવાની પ્રસ્તાવના પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યા છે. રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ ભારત આ પહેલને ડૉલરને બદલી નાંખવાનો પ્રયત્ન ન ગણાવીને આંતરરાષ્ટ્રીય પેમેન્ટને વધુ સરળ અને ઝડપી બનાવવાના ઉપાય તરીકે રજૂ કરી રહ્યું છે.

ડોલરની હાલની સ્થિતિ

BRICSની ચર્ચા છતાં અમેરિકી ડૉલરનું વૈશ્વિક પ્રભુત્વ બહુ મજબૂત છે. IMFના 2026ના COFER ડેટા અનુસાર 2026ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં વિશ્વના સત્તાવાર વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં અમેરિકી ડૉલરનો હિસ્સો 57.13 ટકા રહ્યો છે. આથી તરત જ ડૉલરને કોઈ બીજી કરન્સી દ્વારા સંપૂર્ણપણે બદલી નાંખવાની સ્થિતિ હાલ દેખાતી નથી, છતાં લાંબા ગાળે વિવિધ દેશો ડૉલરના ઉપયોગમાં કાપ લાવશે તો વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં ડૉલરની માંગ પર અસર પડી શકે છે.

BRICSની તાકાત

BRICSની તાકાત સભ્ય દેશોની મોટી વસ્તી, ઊર્જા સંસાધનો અને વેપાર‑આર્થિક માપદંડોમાં રહેલી છે, પરંતુ સભ્ય દેશોના પોતાના રાજકીય અને આર્થિક હિતો પણ જુદા જુદા છે. એટલે નજીકના ભવિષ્યમાં ડૉલરને સંપૂર્ણપણે હટાવી દેવાની શક્યતા બદૌલત ઓછા દેખાતી હોય પણ ડૉલર પરની નિર્ભરતા ધીમે ધીમે ઓછા કરવાની પ્રવૃત્તિ લાંબા ગાળે મહત્વપૂર્ણ અસર કરી શકે છે.

ભારત 2026માં BRICSની અધ્યક્ષતા કરી રહ્યું છે અને 12 થી 13 સપ્ટેમ્બરને નવી દિલ્હીમાં 18મી BRICS Summit યોજાઈ રહી છે; ભારતની અધ્યક્ષતાના મુખ્ય મુદ્દાઓમાં Resilience, Innovation, Cooperation અને Sustainabilityનો ભાર દર્શાવવામાં આવ્યો છે.