અલ-કાયદાનું સ્વરૂપ
9/11નાં 25 વર્ષ પછી અલ-કાયદાનું સ્વરૂપ તારદાર રીતે બદલાયું છે. આયોજનકાર અને સ્થાપક ઓસામા બિન લાદેનને મે 2011માં પાકિસ્તાનના એબટાબાદમાં અમેરિકન ઓપરેશન દરમિયાન મારવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ અયમાન અલ-ઝવાહિરીએ સંગઠનનું નેતૃત્વ સંભાળ્યું, પરંતુ 2022માં ઝવાહિરીને પણ અમેરિકન ડ્રોન હુમલામાં મારવામાં આવતા કેન્દ્રીય નેતૃત્વ વિશે લાંબા સમયથી અનિશ્ચિતતા એવો પરિસ્થિતિ ઉપજી છે.
મૃત્યુ પછીના નેતૃત્વ અને અનિશ્ચિતતા ઓસામા બિન લાદેનનું મૃત્યુ અલ-કાયદા માટે મોટો ઝટકો હતો કેમ કે તે સંગઠનનું વૈશ્વિક પ્રતીક અને નેતૃત્વ દર્શાવતો સિંબોલ હતો. બિન લાદેનના પછી અલ-ઝવાહિરીનું નેતૃત્વ થયું, અને તેની પણ 2022માં હત્યાએ સંગઠનના કેન્દ્રિય કમાન્ડ વિશે અસમાન્યતા વધારી છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રના તાજેતરના મૂલ્યાંકન મુજબ સૈફ અલ-અદલને અલ-કાયદાનું વાસ્તવિક અથવા ડી-ફેક્ટો નેતૃત્વ કરતો હોવાનું માનવામાં આવે છે, છતાં તેની ભૂમિકા અને સંગઠનનું કેન્દ્રિય કમાન્ડ માળખું સંપૂર્ણ રીતે સ્પષ્ટ નથી. વિકેન્દ્રિત માળખું અને પ્રાદેશિક શાખાઓ વેપરીત દબાણને કારણે અલ-કાયદાનું માળખું વધુ વિકેન્દ્રિત બની ગયું છે.
પ્રાદેશિક શાખાઓની પ્રવૃત્તિ
હવે તે માત્ર એક કેન્દ્રિત વૈશ્વિક સંગઠન નહીં રહીને ઘણા પ્રાદેશિક જૂથો અને સ્થાનિક શાખાઓ પર આધાર રાખે છે. આ શાખાઓ પોતાના-પોતાના વિસ્તાર અને સ્થાનિક સંઘર્ષો, રાજકીય અસ્થિરતા અને નબળી સરકારી વ્યવસ્થાનો લાભ ઉઠાવીને પોતાનો પ્રભાવ વધારવા પ્રયત્ન કરી રહી છે. સાહેલ વિસ્તાર અને JNIM અફ્રિકાના સાહેલ વિસ્તારમાં અલ-કાયદા સાથે જોડાયેલા જૂથોની પ્રવૃત્તિ ચિંતાજનક બની છે.
ખાસ કરીને Jama’at Nusrat ul-Islam wa al-Muslimin (JNIM) માલી, બુર્કિના ફાસો અને આસપાસના વિસ્તારોમાં સક્રિય છે અને સ્થાનિક અસુરક્ષા વચ્ચે તેનો પ્રભાવ વધ્યો છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે JNIMએ સાહેલમાં પોતાના પ્રભાવનું વિસ્તરણ ચાલુ રાખ્યું છે અને અપહરણ તથા ખંડણી જેવી ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓમાંથી મળતા નાણાંનો ઉપયોગ આતંકવાદી નેટવર્કને મજબૂત કરવા માટે થતો હોવાની ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
ઓગસ્ટ 2026ના એક UN આધારિત અહેવાલમાં એક મોટી ખંડણીની રકમ અલ-કાયદા સાથે જોડાયેલા નેટવર્ક સુધી પહોંચી હોવાનું ઉલ્લેખ થયો હતો. યમન, સોમાલિયા અને અન્ય પ્રદેશો યમનમાં Al-Qaeda in the Arabian Peninsula (AQAP) અને સોમાલિયામાં અલ-શબાબ જેવી શાખાઓ લાંબા સમયથી અલ-કાયદા સાથે જોડાયેલા રહી છે અને સ્થાનિક સ્તરે ગંભીર સુરક્ષા પડકાર ઊભા કરે છે.
દરેક શાખાની પોતાની સ્થાનિક પરિસ્થિતિ અને પ્રાથમિકતાઓ છે, જેના કારણે આજના અલ-કાયદાને 2001નાં સમયની એકเดียว કેન્દ્રથી નિયંત્રિત સંગઠન તરીકે જોવું યોગ્ય નથી.
ISISનો ઉદય
ISISનો ઉદય અને બબંડર 2010ના દાયકામાં ઇસ્લામિક સ્ટેટ (ISIS)ના ઉદયથી અલ-કાયદાના વૈશ્વિક પ્રભાવ પર અસર પડી. ખાસ કરીને સીરિયા અને ઇરાકમાં ISISના ઝડપી વિસ્તરણને કારણે કેટલાક જૂથોએ અલ-કાયદાથી અલગ થઈને ISIS સાથે જોડાવાનું પસંદ કર્યું. ISAને બાદમાં સૈન્ય અને સુરક્ષાકીય દબાણનો સામનો કરવો પડ્યો અને તેની પ્રાદેશિક નિયંત્રણ ક્ષમતા ઘટી ગઈ, છતાં બંને સંગઠન અને તેમની કેટલીક શાખાઓ હજુ અસ્તિત્વમાં છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રના 2026ના મૂલ્યાંકનમાં બંનેને જટિલ અને બહુ-કેન્દ્રિત આતંકવાદી પડકાર તરીકે ગણવામાં આવી છે.
અફઘાનિસ્તાન અને ટેક્નોલોજીનો સંકટ
સંયુક્ત રાષ્ટ્રના 2026ના અહેવાલમાં અફઘાનિસ્તાનમાં વિવિધ આતંકવાદી જૂથોને કાર્ય કરવાની અનુકૂળ પરિસ્થિતિ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે અને ખાસ કરીને પાકિસ્તાની તાલિબાન એટલે કે TTPની પ્રવૃત્તિઓનો ઉલ્લેખ થયો છે. અહેવાલમાં તે પણ જણાવ્યું કે આતંકવાદી ગઠબંધનો કોમર્શિયલ સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશન અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ જેવી ટેક્નોલોજીના દુરુપયોગ માટે સંભાવિત છે, જેથી આગામી સમયમાં આતંકવાદ સામેની લડાઈ વધુ જટિલ બનવાની શક્યતા છે.
હાલનું મૂલ્યાંકન 25 વર્ષ પછીની સ્થિતિમાં ઓસામા બિન લાદેન ગેરહાજર છે અને સંગઠનનું કેન્દ્રિય કમાન્ડ અગાઉ જેટલું શક્તિશાળી નથી, પરંતુ અલ-કાયદા પૂર્ણપણે નાબૂદ થયું નથી. અમેરિકા અને તેના સાથી દેશોની આતંકવાદ વિરોધી ક્ષમતા વધવી છતાં પ્રાદેશિક અસુરક્ષા અને નબળી રાજ્યવ્યવસ્થાવાળા વિસ્તારોમાં અલ-કાયદાની શાખાઓનો અસ્તિત્વ આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે પડકારરૂપ છે. રોઇટર્સના તાજેતરના વિશ્લેષણ અનુસાર અલ-કાયદાએ પોતાની વૈશ્વિક અસર જાળવી રાખવા માટે ઓછી પ્રોફાઇલમાં કામ કરવા અને પ્રાદેશિક શાખાઓ પર આધાર રાખવાની દિશા અપનાવી હોવાનું જોવા મળે છે.