અમેરિકા-ચીન અંતરિક્ષમાં સૈનિક સ્પર્ધા
સપ્ટેમ્બર 2026માં અમેરિકાએ જાહેર રીતે સ્વીકાર્યું કે તેની Space Force પાસે કક્ષામાં કાર્યરત ‘space control weapons’ છે. એર ફોર્સ સેક્રેટરી ટ્રોય મિન્કેએ 14 સપ્ટેમ્બરે આ વાત કરી હતી અને બીજા દિવસે નવા Chief of Space Operations જનરલ ડગ્લસ શીસે પણ જણાવ્યું હતું કે Guardians (Space Forceના કર્મચારીઓ) એવા ઓન-ઓર્બિટ હથિયારો ચલાવી રહ્યા છે.
બન્ને અધિકારીઓએ આ સિસ્ટમનો ચોકસો પ્રકાર, કયાં કક્ષામાં તે કાર્યરત છે અથવા તેનો પ્રથમ ઉપયોગ ક્યારે થયો તેની વિગતવાર માહિતી જાહેર કરી નથી. અમેરિકાની જાહેરાત અને તેનો અર્થ અમેરિકાની સૂચના પ્રમાણે હાલમાં કેટલીક ઓન-ઓર્બિટ સિસ્ટમો કાર્યરત છે અને Space Forceનું કહેવું છે કે આ ક્ષમતાઓનો હેતુ Joint Forceને સ્પેસ આધારિત હુમલાઓથી બચાવવાનો છે.
જાહેર માહિતીમાં એ સ્પષ્ટ નથી કે આ સિસ્ટમો કાઇનેટિક ઇન્ટરસેપ્ટર છે કે ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા અન્ય પ્રકારની ક્ષમતા. Golden Dome અને Space-Based Interceptor (SBI) કાર્યક્રમ અમેરિકાએ Golden Dome for America હેઠળ Space-Based Interceptor (SBI) કાર્યક્રમ પણ આગળ વધાર્યો છે. Space Force અનુસાર આ કાર્યક્રમ લો-અર્થ ઓર્બિટમાં ઇન્ટરસેપ્ટરની મોટી constellation વિકસાવવાનો પ્રયાસ કરે છે, જે બેલિસ્ટિક અને હાઇપરસોનિક મિસાઇલોના બૂસ્ટ, મિડ-કોર્સ અને ગ્લાઇડ તબક્કામાં રોકવાની ક્ષમતા વિકસાવશે.
કાર્યક્રમની આર્કિટેક્ચરમાં 2028 સુધી ક્ષમતા દર્શાવવાનો ઉદ્દેશ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. જાહેર થયેલી વિગતો અનુસાર હાલ કક્ષામાં કાર્યરત ‘space control weapons’ અને Golden Dome હેઠળ વિકાસાધીન SBIને એક જ સિસ્ટમ માનવી યોગ્ય નથી: પહેલાંની સક્રિય સિસ્ટમ વિશે વધારે માહિતી આપી નથી, જ્યારે SBI એક અલગ મિસાઇલ-ડિફેન્સ કાર્યક્રમ છે.
ચીનની પ્રવૃત્તિઓ અને CSISનું વિશ્લેષણ
ચીન લાંબા સમયથી સેટેલાઇટ rendezvous અને proximity operations જેવી ટેક્નોલોજી પર કામ કરી રહ્યું છે. CSISના વિશ્લેષણ અનુસાર Shijian-17એ જિયોસ્ટેશનરી ઓર્બિટમાં ઘણી નજીકની ઓપરેશન્સ કર્યા છે. CSISનું કહેવું છે કે Shijian-21એ નિષ્ક્રિય BeiDou સંબંધિત સેટેલાઇટ સાથે rendezvous અને docking કર્યા બાદ તેને બીજી કક્ષામાં ખસેડ્યું હતું.
CSISનું નિરીક્ષણ જણાવે છે કે આવી ક્ષમતાઓ સેટેલાઇટનું નિરીક્ષણ, સર્વિસિંગ અથવા સ્પેસ ડેબ્રિસ મેનેજમેન્ટ માટે ઉપયોગી હોવી શકે છે, પરંતુ એ જ ટેક્નોલોજી કાઉન્ટરસ્પેસ મિશનમાં પણ ઉપયોગી બની શકે છે. તેથી આ પ્રકારની ઘટનાઓને સીધા સૈનિક હુમલા તરીકે જ વ્યાખ્યાયિત કરવી યોગ્ય નથી અને તેમને dual‑use technology તરીકે જોવાયું છે.
આ પણ વાંચો: ગુજરાતમાં ગણપતિ વિસર્જન વખતે ડૂબી જતાં 10 લોકોના મોત, સુરત-ધોળકા અને મોરબીમાં કરુણ ઘટનાઓ.
આ પણ વાંચો: દિલ્હી ક્રાઇમ બ્રાન્ચે 32 વર્ષથી ફરાર રહેલો લલિત મંગોલપુરીમાં ઝડપી લીધો.
આ પણ વાંચો: દીનદયાળ ઉપાધ્યાયની 110મી જન્મજયંતીએ દિલ્હીના ભજન ક્લબિંગ કાર્યક્રમમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની હાજરી.
ભારતની તકનીકી પ્રગતિ અને ખાનગી ક્ષેત્રની વૃદ્ધિ ભારતની તાજેતરની મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ તરીકે SpaDeX મિશનનો ઉલ્લેખ છે. ISRO અનુસાર SpaDeX મિશનમાં સેટેલાઇટનું autonomous rendezvous, docking અને undocking સફળતાપૂર્વક દેખાડવામાં આવ્યું હતું અને મિશનમાં robotic arm તેમજ robotic manipulatorનું ઇન-ઓર્બિટ પ્રદર્શન થયું છે.
આવી ટેક્નોલોજી ભવિષ્યમાં in-space servicing, assembly અને debris removal માટે ઉપયોગી બની શકે છે. ભારતનું Space Situational Awareness નેટવર્ક IS4OM ભારતનાં સ્પેસ એસેટ્સની સુરક્ષા, સ્પેસ ડેબ્રિસ અને અન્ય ઑર્બિટલ જોખમોનું નિરીક્ષણ કરવા માટે વિસ્તારી રહ્યું છે.
2026માં ભારત અને અમેરિકાએ Space Situational Awareness અંગે સંયુક્ત વર્કશોપ યોજ્યો હતો જેમાં સરકારી સંસ્થાઓ અને ભારતીય ઉદ્યોગના પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લીધો હતો. જુલાઈ 2026માં સરકાર જણાવે છે કે ભારતના સ્પેસ ક્ષેત્રમાં ખાનગી રોકાણ $618.5 મિલિયન સુધી પહોંચી ગયું છે. જુલાઈ 2026 સુધીમાં 105 ખાનગી સંસ્થાઓને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં દેશના સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યા આશરે 440 સુધી પહોંચી હોવાનું સરકારનાં આંકડામાં જણાવ્યું છે.
કાનૂની પરિપ્રેક્ષ્ય અને વૈશ્વિક ચર્ચા અંતરિક્ષના સૈન્યીકરણની ચર્ચામાં 1967નો Outer Space Treaty મહત્વપૂર્ણ છે. આ સંધિ પૃથ્વીની કક્ષામાં ન્યુક્લિયર હથિયારો અથવા અન્ય Weapons of Mass Destruction મૂકવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે અને ચંદ્ર તથા અન્ય celestial bodies પર સૈન્ય મથકો, હથિયારોના પરીક્ષણ અને સૈનિક મનૂવર્સ અંગે નિયમો ધરાવે છે.
તેમ છતાં સંધિનો Article IV પૃથ્વીની કક્ષામાં પરંપરાગત હથિયારોને સ્પષ્ટપણે પ્રતિબંધિત કરતો નથી, તેથી ‘અંતરિક્ષમાં કોઈપણ હથિયાર ગેરકાયદેસર છે’ એમ સીધું કહેવું કાયદાકીય રીતે યોગ્ય નથી.
ઓન-ઓર્બિટ પરંપરાગત હથિયારોની વધતી શક્યતાઓને પગલે સ્પેસ સિક્યુરિટી અને નવા નિયમો અંગે વૈશ્વિક ચર્ચા વધુ પ્રગાળા બની છે. સારાંશરૂપે, ઉપલબ્ધ જાહેર જાણકારી અનુસાર અમેરિકાએ કક્ષામાં કાર્યરત કેટલાક ‘space control weapons’ હોવાની જાહેર પુષ્ટિ કરી છે અને Golden Dome હેઠળ SBI કાર્યક્રમ માટે 2028 સુધી ક્ષમતા દર્શાવવાના લક્ષ્યાંક સાથે કામગીરી શરૂ કરી છે. ચીન proximity અને rendezvous ટેક્નોલોજીમાં પ્રગતિ બતાવે છે અને ભારતની SpaDeX, IS4OM તેમજ વધતી ખાનગી ક્ષમતા તેના સ્વતંત્ર કોશિશો દર્શાવે છે. જોકે ઉપલબ્ધ માહિતી પરથી આ બધાને પહેલા నుండે શરૂ થયેલા ‘અંતરિક્ષ યુદ્ધ’ તરીકે કહેવું યોગ્ય નથી; હાલની પરિસ્થિતિને સ્પેસ સિક્યુરિટી, કાઉન્ટરસ્પેસ ટેક્નોલોજી અને સૈનિક ક્ષમતાઓની વધારો કરતા વૈશ્વિક સ્પર્ધા તરીકે જ જોવામાં આવી રહી છે.