ઇઝરાયેલના નેગેવમાં ગધેડાઓનું પુનઃસ્થાપન
નાેગેવના મખતેશ રેમોન વિસ્તારમાં 1982થી ઇઝરાયેલે એશિયાટિક જંગલી ગધેડાઓની પુનઃસ્થાપન કામગીરી શરૂ કરી હતી અને હવે તેનો અસરકારક અંદાજ પર્યાવરણના દૃષ્ટિકોણથી ફરી ચર્ચામાં છે. આ પહેલની મૂળકથા 1968માં શરૂ થયેલી captive-breeding યોજના સાથે જોડાય છે, જેમાં ઈરાન અને તુર્કમેનિસ્તાન સાથે સંબંધિત ઉપપ્રજાતિના 11 જીવીશિલ ગધેડાઓમાંથી breeding core ઉભો કરવામાં આવ્યો હતો.
ઇતિહાસ અને પુનઃસ્થાપનનો સમયસૂચક સંશોધન અને ઐતિહાસિક સ્રોતો અનુસાર 1968માં ઉભી થયેલી captive-breeding વસ્તીમાંથી કેટલાક વંશજો 1982થી 1993 દરમિયાન નેગેવના ઐતિહાસિક નિવાસસ્થાનોમાં છોડવામાં આવ્યા. ઐતિહાસિક વર્ણનોમાં 1982માં મુકવામાં આવેલ પ્રાણીઓની સંખ્યા તરીકે 28નો ઉલ્લેખ મળી આવે છે, જ્યારે તાજેતરના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોમાં જણાવાયું છે કે 1982થી 1993 દરમિયાન મખતેશ રેમોન અને પારાન વાડી વિસ્તારમાં કુલ 38 પ્રાણીઓ ફરી વસાવવામાં આવી હતી.
એક ભાગે કેટલાક ઐતિહાસિક અહેવાલોમાં 1968માં ઇરાનમાંથી આવેલા 11 ગધેડાઓને શાહના ભટકાવાના કથન સાથે જોડવામાં આવતાં જોવા મળે છે, પરંતુ વધુ વિશ્વસનીય વૈજ્ઞાનિક સ્ત્રોતો મુખ્યત્વે એટલું જ દર્શાવે છે કે 1968માં ઈરાન અને તુર્કમેનિસ્તાન સંબંધિત ઉદભવની જંગલી ગધેડાઓમાંથી breeding core સ્થાપવામાં આવ્યો હતો અને તેમણે પછી નેગેવમાં પુનઃસ્થાપનનો માર્ગ લીધો.
વંશ અને પ્રજાતિ પુનઃસ્થાપન કાર્યક્રમમાં સામેલ એશિયાટિક જંગલી ગધેડા હોવા અંગે સંશોધનપત્રો સ્પષ્ટ કરે છે કે તેમાં Persian wild ass (Equus hemionus onager) અને Turkmenian wild ass (Equus hemionus kulan) જેવા ઉપપ્રજાતિઓનો સમાવેશ થતો હતો. ગધેડાઓની વર્તનશૈલી અને ઇકોસિસ્ટમમાં ભૂમિકા વૈજ્ઞાનિક પ્રશ્નોને ધ્યાનમાં રાખતા પ્રાણીવિદ્યાનો સંકેત છે કે એશિયાટિક જંગલી ગધેડાઓનું જીવન પાણીની ઉપલબ્ધતા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે.
તેઓ લાંબા અંતર સુધી ખોરાક અને પાણી માટે જતાં હોય છે અને સુકા નદીપટમાં ખુરાથી જમીન ખોદી પાણીની લેવાઇ થતી દિશાએ રૂચિ બતાવે છે. આવા બનાવેલા નાનું પાણીનાં ખાડાઓને અન્ય પ્રાણીઓ પણ ઉપયોગી માન્યતા આપે છે અને કેટલીક સ્થિતીઓમાં આ વર્તનને શ્રેષ્ઠ દસ્તાવેજીકરણ ગોબીના ખુલાન (Mongolian wild ass)માં મળ્યું છે. આ કારણે કેટલાક સંરક્ષણ નિષ્ણાતો એશિયાટિક જંગલી ગધેડાઓને ‘ecosystem engineer’ તરીકે વર્ણવે છે, કારણ કે તેમની grazing activity, બીજોના પ્રસાર અને પાણીની આસપાસની ગતિવિધિઓથી ઇકોસિસ્ટમમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
અવલોકન અને સંશોધન પદ્ધતિઓ નેગેવમાં ગધેડાઓની હિલચાલ અને રહેઠાણની પસંદગી અંગે GPS ટ્રેકિંગ અને અન્ય અવલોકન પદ્ધતિઓથી અભ્યાસ કરવામાં આવ્યા છે. સંશોધનોએ બતાવ્યું છે કે જંગલી ગધેડાઓની ગતિશીલતા અને પાણીના સ્ત્રોત પ્રત્યેનું વર્તન ઇકોસિસ્ટમની વિવિધ તત્વો સાથે સંબંધિત છે, પરંતુ વ્યાપક પર્યાવરણીય પરિવર્તનોના પુરા પ્રમાણભૂત કારણો જણાવવા માટે વધારે તથ્યો જરૂરી હોય છે.
પરિસ્થિતિનાં વ્યાપક પરિબળો અને સાવચેતી ઓછા વરસાદના વિસ્તારમાં ગધેડાઓના પ્રવેશને કારણે હોતી બદલાવને માત્ર ગધેડાઓના આગમન પર જ લાદવાનું વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી. મખતેશ રેમોનમાં છેલ્લા 44 વર્ષ દરમિયાન થયેલા પરિવર્તનમાં વરસાદ, ભૂગર્ભજળ, વનસ્પતિ, અન્ય પ્રાણીઓની ગતિવિધિઓ અને માનવ સંરક્ષણ પ્રયાસો જેવા અનેક પરિબળો મિશ્રણરૂપે કાર્યરત રહ્યાં છે.
ઉદાહરણ તરીકે, નેગેવ હાઇલેન્ડ્સમાં વાર્ષિક વરસાદ લગભગ 30થી 150 મિલીમીટર હોય છે અને આમાંથી વધુ ભાગ—90 ટકા—ઓક્ટોબરથી એપ્રિલ વચ્ચે પડે છે. આ ભૌતિક પરિસ્થિતિઓને ગોબી રણના ખુલાન સાથે સીધી સરખામણી કરતી વખતે સાવધાની જરૂરી છે કારણ કે બંને વિસ્તારોની ભૂગોળ અને ભૂગર્ભજળની સ્થિતિ અલગ છે.
વસ્તી અને વ્યવસ્થાપન મુદ્દા પુનઃસ્થાપન કાર્યક્રમ ઘણી દરજ્જાના માપદંડ પર સફળ ગણાય છે, પરંતુ વધતી વસ્તી સાથે વસ્તી વ્યવસ્થાપન સંબંધિત પડકારો ઉથલે છે. વિવિધ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોમાં નેગેવમાં ગધેડાઓની વસ્તી વિશે ભિન્ન અંદાજો દર્શાવવામાં આવ્યા છે; કેટલાક અભ્યાસોએ વસ્તીને 200થી વધુ ગણ્યાં છે, જ્યારે અન્ય સમયે અને પદ્ધતિઓ પ્રમાણે અલગ આંકડા નોંધાયા છે.
સ્થાનિક પર્યાવરણ અને સંસ્થાગત અભિગમ મખતેશ રેમોન પોતાની રીતે વિશિષ્ટ ભૂગર્ભશાસ્ત્રીય erosion crater છે અને ઇઝરાયેલની Nature and Parks Authority તેને નેગેવનું એક વિશિષ્ટ રણ પર્યાવરણ અને વૈવિધ્યસભર વનસ્પતિ-પ્રાણીજીવન ધરાવતું પ્રદેશ ગણતી રહી છે. આ પ્રયોગથી મળેલી જાણકારીઓ સંરક્ષણ, જૈવવિવિધતા અને ’ecosystem engineering’ વિશેની ચર્ચાઓને ફરી ઉત્તેજિત કરી રહી છે.
સારાંશમાં, 1968ની captive-breeding શરુઆતથી 1982થી 1993 ની પુનઃસ્થાપન કામગીરી અને તેના પછીના અહેવાલો દર્શાવે છે કે જંગલી ગધેડાઓએ નેગેવના પર્યાવરણ સાથે સંકળાયેલ પદ્ધતિઓ દ્વારા પ્રભાવ પાડ્યો છે, પરંતુ સંપૂર્ણ પર્યાવરણીય પરિવર્તનને સમજવા માટે ઘણા પરિબળોને એકસાથે જુનવાનું જરૂરી છે.