BRICSમાં પાકિસ્તાનની સભ્યપદની માંગ
નવી દિલ્હીમાં 12-13 સપ્ટેમ્બરે યોજાઈ રહેલી 18મી BRICS સમિટ દરમિયાન સંગઠનના વિસ્તરણ મુદ્દે ચર્ચા ફરી તેજ થઇ છે. ખાસ ધ્યાન ખેંચતી બાબત છે પાકિસ્તાનની સભ્યપદની મહત્તાકાંક્ષા — ઇસ્લામાબાદે નવેમ્બર 2023માં BRICSમાં જોડાવા માટે ઔપચારિક અરજી કરી હતી અને હવે તેનો ભાગ બનવાની શક્યતા ચીન અને રશિયાના સમર્થનથી ચર્ચામાં છે, પરંતુ BRICS nirણયો સર્વસંમતિના આધાર પર લેવાતા હોય તે કારણે ભારતની સંમતિ નિષ્ણાત તબક્કો રહેશે.
સમિટ અને વિસ્તરણ અંગેની ચર્ચા 18મી BRICS સમિટ દરમિયાન સંગઠનના આગામી વિસ્તરણ મુદ્દે ચર્ચા ફરી તેજ બની છે. સત્તાવાર દસ્તાવેજો પ્રમાણે BRICS હવે તેના મૂળ પાંચ સભ્યો—બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન અને દક્ષિણ આફ્રિકા—થી આગળ વધી ચુક્યું છે. સત્તાવાર BRICS દસ્તાવેજ અનુસાર 2025માં સંગઠનમાં 11 સભ્ય દેશો અને 10 પાર્ટનર દેશો હતા.
પાકિસ્તાનની અરજી અને સમર્થકો પાકિસ્તાને નવેમ્બર 2023માં BRICSમાં જોડાવાની ઔપચારિક અરજી કરી હતી. ચીન પાકિસ્તાનનો નજીકનો વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક ભાગીદાર તરીકે ઓળખાય છે અને રશિયાએ પણ પાકિસ્તાનની અરજીને રાજકીય સમર્થન આપ્યું છે. રશિયાના ડેપ્યુટી પ્રધાનમંત્રી એલેક્સી ઓવરચુકે સ્પષ્ટ રીતે જણાવ્યું હતું કે રશિયા પાકિસ્તાનના BRICSમાં સમાવેશને સમર્થન કરશે; તે નિવેદન ખાસ કરીને સપ્ટેમ્બર 2024માં ઇસ્લામાબાદમાં આપવામાં આવ્યું હતું.
પાકિસ્તાનની વિદેશ મંત્રાલયે 2023માં BRICSમાં જોડાવાની ઔપચારિક જાહેરાત કરતી વખતે જણાવ્યું હતું કે સંગઠનમાં જોડાવાથી પાકિસ્તાન આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર અને વધુ સમાવેશી બહુપક્ષીય વ્યવસ્થાને આગળ વધારવામાં ભૂમિકા ભજવી શકે છે. આર્થિક દૃષ્ટિએ પણ BRICSના સભ્યો પાકિસ્તાન માટે વેપાર, રોકાણ, ઊર્જા અને વિકાસ નાણાંના નવા માર્ગો પૂરાં પાડી શકે છે, ખાસ કરીને ચાઇન-પાકિસ્તાન ઇકોનોમિક કોરિડોર (CPEC)ને ધ્યાનમાં લઈ.
BRICSની નિર્ણયપ્રક્રિયા અને ભારતની ભૂમિકા
BRICSની નિર્ણયપ્રક્રિયા અને ભારતની ભૂમિકા સંગઠનની સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં નોંધાયેલ મેળાપ અનુસાર નવા સભ્યોની મંજૂરી માટે નિર્ણયો સર્વસંમતિ (consensus) પર આધારીત હોય છે. એટલે ચીન અને રશિયાના સમર્થન હોવા છતા ભારતની સંમતિ વિના પાકિસ્તાનનું સભ્યપદ શક્ય બનવાનું ન હોવાથી નવી દિલ્હીની ભૂમિકા નિણાયક બની રહે છે.
2023માં ભારતે BRICSના વિસ્તરણને સમર્થન આપતા માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો, માપદંડો અને પ્રક્રિયામાં ભૂમિકા ભજવી હતી; તેથી સરકારનો અભિગમ કોઇ નિશ્ચિત દેશની યોગ્યતા અને સર્વસંમતિના માપદંડો પર દૃષ્ટિએ મહત્વનો રહેશે.
આર્થિક સ્થિતિ અને પડકારો સ્રોત મુજબ પાકિસ્તાનની આર્થિક નબળાઈઓ — જેવી કે દેવું, કરન્સી દબાણ, બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટ્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સહાય પર આધાર — તેની BRICS સભ્યપદની દાવેદારી માટે મોટા પડકારરૂપ છે. વિશ્લેષણોમાં જણાવાયું છે કે BRICSના New Development Bank તરફથી વિકાસલક્ષી નાણાં પાકિસ્તાન માટે આકર્ષક હોઈ શકે છે, પરંતુ BRICS અથવા NDB સાથે વધતા સંબંધોએ IMF જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંસ્થાઓ પરની નિર્ભરતા આપમેળે સમાપ્ત કરી દેશે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
વિશ્લેષણ અને આગળની દિશા Carnegie Endowmentના 2026ના વિશ્લેષણ અનુસાર BRICS હાલમાં નવા વિસ્તરણ કરતા વર્તમાન સભ્યો અને પાર્ટનર દેશોના સશક્ત એકીકરણને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યું છે. સંગઠનની અંદર પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષ જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પર સર્વસંમતિ બનાવવી પણ મુશ્કેલ બની રહી છે. આ પરિસ્થિતિમાં ચીન અને રશિયાનો રાજદ્વારી ટેકો પાકિસ્તાન માટે ઉપયોગી છે, પરંતુ પુરતો નથી—મૂખ્ય અવરોધ ભારતની મંજૂરી રહી છે. જો ભારત ઇન્ડીયા પાકિસ્તાનની અરજી મંજુર નહીં કરે તો વર્તમાન consensus-based પ્રક્રિયા હેઠળ ઇસ્લામાબાદનું સભ્યપદ અટકી શકે છે.
2025માં BRICSના સભ્યો બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકા, ઇજિપ્ત, ઇથિયોપિયા, ઈરાન, યુએઈ, ઇન્ડોનેશિયા, સાઉદી અરેબિયા હશે.