પાકિસ્તાનમાં સૈન્ય કમાન્ડ વ્યવસ્થા
પાકિસ્તાનમાં નવી સૈન્ય કમાન્ડ વ્યવસ્થા અમલમાં મુકાતા ફિલ્ડ માર્શલ અસીદ મુનીર એકસાથે આર્મી ચીફ અને Chief of Defence Forces (CDF) તરીકેની જવાબદારી સંભાળી રહ્યા છે. તે મુજબ હવે તેમની ભૂમિકા માત્ર પાકિસ્તાન આર્મી સુધી મર્યાદિત નહીં રહી, પણ જમીન, નૌકા અને વાયુ—ત્રીણેય સશસ્ત્ર દળોની ઓપરેશનલ કમાન્ડ અને સંકલનમાં મુખ્ય સ્થાન ધરાવશે.
આ વ્યવસ્થા પૂર્વના Chairman Joint Chiefs of Staff Committeeના મોડલથી મહત્વપૂર્ણ રીતે અલગ અને વધુ કેન્દ્રીકૃત ઓપરેશનલ સત્તા આપનારી ગણાય છે. નવા માળખાની પૃષ્ઠભૂમિ અને મુખ્ય ફેરફારો પાકિસ્તાનમાં અગાઉ Chairman Joint Chiefs of Staff Committeeનું પદ ત્રણેય સેનાઓ વચ્ચે સંકલન માટે હતું, પરંતુ તે સીધી ઓપરેશનલ કમાન્ડ ધરાવતા ન હતું.
અસીદ મુનીરની નવી ભૂમિકા
નવી વ્યવસ્થા હેઠળ CDF પદ દ્વારા ત્રણેય દળોની કમાન્ડ વ્યવસ્થા વધુ કેન્દ્રીકૃત બની છે અને અસીદ મુનીરની ભૂમિકા હવે આ એકીકૃત સૈન્ય કમાન્ડનું શિર્ષસ્થાન બની ગઇ છે. બંધારણીય અને કાયદાકીય ફેરફારો આ પરિવર્તન 2025ની 27મી બંધારણીય સુધારણાથી શરૂ થયેલ પ્રક્રિયાનો ભાગ છે, જેમાં પૂર્વના Chairman Joint Chiefs of Staff Committeeના પદને દૂર કરીને નવા CDF પદ માટે માર્ગ તૈયાર કર્યો ગોઠવાયો હતો.
ત્યાંથી 2026ના Defence Forces Actે CDFની કાયદાકીય અને વહીવટી રચનાને સ્પષ્ટ કર્યું. નવા નિયમો હેઠળ National Strategic Command નામનું માળખું બનાવવામાં આવ્યું છે, જે વ્યૂહાત્મક દળોની ઓપરેશનલ એકીકરણ સાથે જોડાયેલું છે અને તેના માટે ચાર-સ્ટાર અધિકારીની નિમણૂકની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
સાથે જ National Command Authority સંબંધિત કાયદામાં સુધારા કરીને નવી બંધારણીય અને સૈન્ય કમાન્ડ વ્યવસ્થા સાથે કાયદાકીય સુસંગતતા સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. ભારતીય CDS સાથે તુલના કરવામાં આવે તો, ભારતમાં Chief of Defence Staff (CDS)નું પદ ડિસેમ્બર 2019માં બનાવવામાં આવ્યું હતું.
ભારત સરકારના સત્તાવાર દસ્તાવેજો અનુસાર CDS રક્ષા મંત્રાલય અંતર્ગત Department of Military Affairs (DMA) ના વડા અને તેના સચિવ તરીકે કાર્ય કરે છે. CDSનું મુખ્ય કાર્ય ત્રણેય સેનાઓ વચ્ચે jointness અને integration વધારવાનું—સંયુક્ત યોજના, તાલીમ, લોજિસ્ટિક્સ અને ખરીદી વગેરે ક્ષેત્રોમાં સંકલન સુનિશ્ચિત કરવાનું—માનવામાં આવે છે.
પ્રતિસાદ અને શક્ય પ્રભાવ સત્તા તરફથી આ ફેરફાર કમાન્ડમાં ઝડપ લાવવા, ત્રણેય દળો વચ્ચે વધુ સંકલન સ્થાપિત કરવા અને બદલાતા સુરક્ષા પડકારો સામે સંયુક્ત પ્રતિસાદ આપવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ ગણાયો છે. બીજી તરફ, કેટલાક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આવા કેન્દ્રીકરણથી પાકિસ્તાનમાં સૈન્ય શક્તિના સંતુલન અને નાગરિક દેખરેખ વિશે નવા પ્રશ્નો ઉઠી શકે છે.
વર્તમાન સ્થિતિ હવે પાકિસ્તાનમાં અસીદ મુનીર એકસાથે આર્મી ચીફ અને CDF તરીકે કાર્યરત છે અને 2025ની બંધારણીય સુધારણા તથા 2026ના કાયદાકીય ફેરફારો દ્વારા આ વ્યવસ્થા કાયદાતમક આધાર પર સ્થાપિત થઈ ચૂકી છે.