કાઠમંડુથી સ્યાબ્રુબેસી-રસુવાગઢી અને ત્યારબાદ કેરુંગ મારફતે તિબેટ પહોંચતો ઓવરલેન્ડ કોરિડોર કૈલાશ-માનસરોવર યાત્રા માટે અત્યાર સુધી એક મહત્વપૂર્ણ પ્રવેશદ્વાર રહ્યો છે. તાજેતરની હિમાલયી કુદરતી આફતો અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર નુકસાનીએ આ માર્ગની સુવિધા સાથે તેની નાજુકતા પણ સામે મૂકી છે, અને આવા વિક્ષેપો યાત્રાળુઓ ઉપરાંત સ્થાનિક વેપાર, સરહદી પરિવહન અને રાહત-બચાવ કામગીરી પર અસર કરી શકે છે.
ઓવરલેન્ડ કોરિડોરનું સ્વરૂપ
નેપાળનો આ ઓવરલેન્ડ કોરિડોર કાઠમંડુથી સ્યાબ્રુબેસી, રસુવાગઢી અને ત્યારબાદ કેરુંગ તરફ જઈ તિબેટમાં પ્રવેશ કરાવે છે. કેરુંગમાંથી તિબેટના ઊંચા પટ્ટાળ વિસ્તારમાં યાત્રાલુઓ સાગા, પેર્યાંગ, માનસરોવર અને દાર્ચેન તરફ આગળ જાય છે. દાર્ચેનથી કૈલાશ પરિક્રમાનો ભાગ શરૂ થાય છે. રસુવાગઢી અને સ્યાબ્રુબેસી નેપાળ તરફના મુખ્ય સ્ટોપ તરીકે ઓળખાય છે.
મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ અને જોખમો
આ કોરિડોરનો એક મોટો લાભ એ છે કે કાઠમંડુ એક આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવેશદ્વાર છે, જેને કારણે ભારતીય અને અન્ય યાત્રાળુઓ માટે આગળની મુસાફરી એક જ ઓવરલેન્ડ ઇટિનરરીમાં શક્ય રહેતી છે. એક તરફ રસુવાગઢી-કેરુંગ માર્ગનો મોટો ભાગ જમીન માર્ગ દ્વારા પસાર થાય છે, અને બીજી તરફ પશ્ચિમ નેપાળનો સિમકોટ-હિલ્સા માર્ગ વિકલ્પરૂપે ઉપલબ્ધ રહે છે. સાથેજ હિમાલયીય ભૂગોળના કારણે નદી, ભૂસ્ખલન, ગ્લેશિયર ઘટનાઓ અને ઊંચાઈ સંબંધિત ઝંખનાઓ પણ રહે છે.
2025 અને 26 ઓગસ્ટ 2026ની આપત્તિઓ
2025માં બોટેકોશી-લ્હેન્દે નદી વિસ્તારમાં આવેલા પૂરથી રસુવાગઢી પાસેના નેપાળ-ચીન મિત્રતા પુલને નુકસાન થયું હતું અને સરહદી અવરજવર અસરિત થઇ હતી. બાદમાં મર્યાદિત કામગીરી પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે અસ્થાયી બેઇલી બ્રિજ મારફતે સેવા ચાલુ કરવામાં આવી હતી.
રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ 26 ઓગસ્ટ 2026ની નેપાળ-તિબેટ સરહદી આપત્તિ દરમિયાન હિમાલયના ગ્લેશિયરના નીચલા ભાગનું તૂટી પડવાને કારણે બરફ, ખડક અને કાટમાળનો ભારે પ્રવાહ લ્હેન્દે નદીમાં ગયો અને તદનાં લીધે તિબેટના ગિર્યોંગ તથા નેપાળના વિસ્તારોમાં વિનાશક ફ્લેશ ફ્લડ આવ્યા. અહેવાલોમાં ચર્ચાયા પ્રમાણે અસરગ્રસ્ત વિસ્તાર કાઠમંડુ અને લ્હાસાને જોડતા મહત્વના માર્ગ સાથે સંકળાયેલો છે.
અન્ય અહેવાલોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ તબાહી દરમિયાન 178થી વધુ લોકો મોતને ભેટ્યા છે, 800થી વધુ લાપતા છે અને 300 ભારતીયોનો સંપર્ક તૂટ્યો હોવાનું જણાવાયું છે.
બિવિધ માર્ગો અને યાત્રા વ્યવસ્થાઓ
કેવી રીતે તિબેટમાં પ્રવેશ કરવો તે માટે નેપાળમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારના પ્રવેશ માર્ગ ચર્ચામાં છે: રસુવાગઢી-કેરુંગ ઓવરલેન્ડ માર્ગ અને પશ્ચિમ નેપાળનો સિમકોટ-હિલ્સા માર્ગ. હિલ્સા રૂટ થોડી ટૂંકી પડી શકે છે, પરંતુ તેમાં કાઠમંડુથી નેપાલગંજ અને પછી સિમકોટ સુધી હવાઈ મુસાફરી તથા આગળ હેલિકોપ્ટર આધારિત પરિવહનની જરૂર પડી શકે છે, જ્યારે કેરુંગ માર્ગનો મોટો ભાગ જમીન માર્ગે પસાર થાય છે.
ભારતીય નાગરિકો માટે સત્તાવાર સરકારી કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા હાલ લિપુલેખ અને નાથુ લા માર્ગો દ્વારા આયોજિત થાય છે. વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા આયોજિત આ યાત્રા માટે 2026માં બંને માર્ગ માટે અલગ બેચ અને નિર્ધારિત સમયગાળો જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. નેપાળ મારફતે ખાનગી આયોજન હેઠળની યાત્રાઓ અલગ પરમિટ અને સરહદી પ્રક્રિયાઓ અનુસાર થાય છે, તેથી ‘નેપાળથી કૈલાશ’ અને ‘ભારત સરકારની કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા’ સમાન વ્યવસ્થા નથી અને તે વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.
ભવિષ્ય માટેની જરૂરીતાઓ
તાજા આપત્તિથી સ્પષ્ટ છે કે હિમાલયીય માર્ગો માત્ર ‘ચાલુ’ અથવા ‘બંધ’ તરીકે જોતા પૂરતા નથી. એવા માર્ગો માટે પ્રારંભિક ચેતવણી તંત્ર, વિકલ્પ માર્ગો, પુલો અને સડકશ્રેણીરીતનું મજબૂત નિર્માણ અને તાત્કાલિક રેસ્ક્યુ ક્ષમતા જરૂરી છે. હવામાન, ગ્લેશિયર અને ભૂગોળ પર આધારિત જોખમ વ્યવસ્થાપન હવે કૈલાશ જેવી ઊંચાઈવાળી આંતરરાષ્ટ્રીય યાત્રાઓ માટે એટલું જ મહત્વનું બન્યું છે જેટલું ધાર્મિક આયોજન.
આ કારણે કોઈ યાત્રા આયોજન કરતા પહેલા માર્ગ ખુલ્લો છે કે نہیں, સરહદ પાર કરવાની મંજૂરી છે કે نہیں, રસ્તાની હાલની સ્થિતિ શું છે અને સ્થાનિક સત્તાધિકારોની સૂચનાઓ શું કહે છે તે તપાસવી અનિવાર્ય છે.