વર્ષ ૨૦૨૬નું ખંડગ્રાસ ચંદ્રગ્રહણ રક્ષાબંધન દિવસે ભલે ભારતમાં ન દેખાય, વૈજ્ઞાનિક સમજ અને અવકાશી નજારા વિશેષ મહત્વનાં : વિજ્ઞાન જાથા

ખંડગ્રાસ ચંદ્રગ્રહણ વર્ષ ૨૦૨૬માં રક્ષાબંધના દિવસે ઘટાનાર છે, જે ભારતમાં ન દેખાશે. આ ગ્રહણમાં ચંદ્રનું લગભગ ૯૦ ટકા ભાગ પૃથ્વીની પડછાયામાં ઢંકાઈ જશે. આવો અવકાશી નજારો મુખ્યત્વે અમેરિકા, યુરોપ અને આફ્રિકાના કેટલાક પ્રદેશોમાં જોઈ શકાશે. વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણથી આ ઘટના મહત્વપૂર્ણ છે અને વિવિધ પ્રદેશોમાં સુંદર દ્રશ્યો દર્શાવશે.

ખંડગ્રાસ ચંદ્રગ્રહણ અને તેનું વૈજ્ઞાનિક મહત્વ

સંવત ૨૦૮૨ના શ્રાવણ શુકલ પક્ષ પુનમના રોજ રક્ષાબંધના દિવસે ૨૮મી ઓગસ્ટ ૨૦૨૬એ કુંભ રાશિ અને શતભિષા નક્ષત્રમાં થનારું ખંડગ્રાસ ચંદ્રગ્રહણ ભારતમાંથી જોવાનું ન નામ મળતું હોવાના છતાં વિદેશોમાં આ દ્રશ્ય અદ્ભુત રહેશે. પૃથ્વીના છાયાના કારણે ચંદ્રનો મોટાભાગનો ભાગ અંધકારમાં આવતો રહેશે, જે ૩ કલાક ૧૮ મિનિટથી એ વધુ ટકાવારો રહેશે. આ અવકાશી ઘટના પૂર્વીય પેસિફિક, અમેરિકાના મોટા ભાગમાં, યુરોપ અને આફ્રિકાના વિવિધ ભાગોમાં જોવા મળશે. ગ્રીનલેન્ડ, એટલાન્ટિક સમુદ્ર વિસ્તારોથી લઈને એન્ટાર્કટિક દ્ર્રશ્યો પણ અદ્ભુત જોવા મળી શકશે.

અમદાવાદ સ્થિત ભારત જન વિજ્ઞાન જાથાના ચેરમેન જયંત પંડયાના જણાવ્યા મુજબ, આ ગ્રહણને નરૂ આંખે જોઈ શકાય છે અને ફોટોગ્રાફી અને વિડિયોગ્રાફી માટે ઉત્તમ તક રહેશે. ચંદ્રની આ ક્રિયા ખગોળશાસ્ત્રપ્રેમીઓ માટે આકર્ષણ બની રહેશે. ભારતના નાગરિકો આ નજારો ટીવીએ જોઈ అవకాశం પામશે. તેમનાં આક્ષેપ મુજબ, આ ગ્રહણનો માનવજીવન પર સાવ લેશમાત્ર પ્રકાશિત હોય છે અને તેનું માનવ જીવન સાથે કોઈ વૈજ્ઞાનિક સંબંધ નથી.

ગ્રહણ સંબંધી માન્યતાઓથી વિજ્ઞાન તરફનું પ્રસ્થાન

જાથાના ચેરમેન એડવોકેટ જયંત પંડયા ખાસ કરીને એ સ્થાનિક ગ્રહણ સંબંધિત દંતકથાઓ અને પરંપરાગત સૂતક-બૂતક નિયમોને અવૈજ્ઞાનિક ગણાવે છે અને તેના પ્રત્યે આવશ્યક ઝુંકોવા દેવાને અને વિજ્ઞાનના દૃષ્ટિકોણથી સમજવાની જરૂરિયાત ઉજાગર કરે છે. તેમણે જણાવ્યુ કે ચંદ્ર પછી ધીમે ધીમે દ્રોહી બની રહ્યો છે અને તે દ્રોહ ૨૦ કે ૩૦ મિલિયન વર્ષ પછી ખાસ નોંધપાત્ર ફેરફારો લાવી શકે છે, જેમ કે દિવસની લંબાઈ વધી શકે છે.

ખંડગ્રાસ ચંદ્રગ્રહણ

ગ્રહણ દરમ્યાન થતી વિધિઓ અને જપ-તપ સાથે કોઇપણ અસર સમર્થન કરવી અયોગ્ય છે. માનવીને વૈજ્ઞાનિક સમજ અપાવવામાં જાથા કાર્યરત છે અને તેઓ સમગ્ર રાજ્યમાં જ્યારે ગ્રહણ આવી રહી છે ત્યારે વધારાના કાર્યક્રમો આયોજન કરી લોકોમાં ખગોળી ખ્યાલ ફેલાવવા પ્રયાસ કરેછે. પંડયા જણાવે છે કે, તદ્દન ગુજરાતી અને ભારતીય પરિસ્થિતિમાં શિક્ષણ દ્વારા ભેદભાવ ટાળવો અને માનસિક રીતે સક્ષમ બનવું આવશ્યક છે.

રાજ્યભરમાં વૈજ્ઞાનિક જાગૃતિ અભિયાન

ગુજરાતના વિવિધ વિસ્તારો જેમ કે અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા, રાજકોટ, બનાસકાંઠા, નડિયાદ સહિત અનેક તલુકાઓમાં જાથાના કાર્યકરો દ્વારા ખંડગ્રાસ ચંદ્રગ્રહણ અંગે વૈજ્‍્ઞાનિક સમજૂતી અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો યોજાશે. આ કાર્યક્રમોમાં જાથાના પ્રમુખો અને કાર્યકરો વૈજ્ઞાનિક આધારિત માહિતી આપશે અને સ્થળિય લોકોને ગ્રહણની સત્યસ્થિતી સમજાવશે.

આ કાર્યક્રમોનું મુખ્ય ઉદ્દેશ માનવીને ખગોળશાસ્ત્ર વિષે માહિતી આપવી, અંધવિશ્વાસોને દૂર કરવી અને આવતી ઘટનાઓ માટે ઉત્તેજનાપૂર્વક તૈયાર થવા પ્રેરણા આપવી છે. ગ્રહણની ઘેરાવણીમાં ઊંડી માનસિક તણાવ થતો રહી શકે છે તે નિરાકરવા આ અભિયાન ખાસ ઉપયોગી સાબિત થાય છે.

આ રીતે ખંડગ્રાસ ચંદ્રગ્રહણ ૨૦૨૬ એ ન માત્ર વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ એક મહત્વપૂર્ણ આકાશીય ઘટના છે પણ તે ભારતીય સંસ્કૃતિ અને ખગોળ વિજ્ઞાન વચ્ચેની જૂની ધરણાઓ પર એક નવી દ્રષ્ટિ લાવવાની તક પણ આપે છે.

ખંડગ્રાસ ચંદ્રગ્રહણ - 2