મહારાષ્ટ્રમાં લિફ્ટ અને એસ્કેલેટર નિયમ
મહારાષ્ટ્ર સરકારે લિફ્ટ, એસ્કેલેટર અને મૂવિંગ વોકની સુરક્ષા માટે કડક નિયમો ધરાવતો “મહારાષ્ટ્ર લિફ્ટ, એસ્કેલેટર અને મૂવિંગ વોક નિયમ, 2026” જાહેર કર્યો છે. નવી વ્યવસ્થાઓ મુજબ હવે 12 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો કોઈ પૂખ્ત વયની વ્યક્તિની દેખરેખ વિના લિફ્ટ અથવા એસ્કેલેટરનો ઉપયોગ કરી શકશે નહીં.
નિયમોની ઉલ્લંઘના પર લિફ્ટ લાયસન્સ રદ થવાની કાર્યવાહી થઈ શકે છે. મુખ્ય ફેરફાર નવા નિયમો હેઠળ કેટલા મહત્વના પાસા નિર્ધારિત કરાયો છે: 12 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો દેખરેખ વિના લિફ્ટ/એસ્કેલેટર વાપરી શકશે નહીં. લિફ્ટ ઓપરેટર તરીકે 18 વર્ષથી નીચેનાને રાખી શકાશે નહીં.
નિયમોને ભંગ કરવા પર લાયસન્સ રદ કરવાની વ્યવસ્થા રાખવામાં આવી છે. જાળવણી અને ઓડિટને કડક બનાવવામાં આવ્યું છે. અધિકૃત ઠેકેદારે ઓછામાં ઓછા મહિને એક વાર લિફ્ટ, એસ્કેલેટર અને મૂવિંગ વોકનું નિરીક્ષણ અને જાળવણી કરવી ફરજીયાત રહેશે.
લાયસન્સધારકે અથવા અધિકૃત ઠેકેદારે વાર્ષિક ઓડિટ અને પરીક્ષણ કરાવી તેનું રિપોર્ટ ઇલેક્ટ્રિકલ ઈન્સ્પેક્ટરને સોંપવાનું નિર્ધારિત છે. સુરક્ષા ફીચર્સ અને સમયમર્યાદા નવા નિયમો હેઠળ કેટલાક સુરક્ષા ઉપકરણ ફરજીયાત કર્યા ગયા છે—જેમ કે CCTV, ઓટોમેટિક રેસ્ક્યુ ડિવાઈસ (ARD) અને ઓવરલોડ પ્રોટેક્શન ડિવાઈસ (OLPD).
હાલની લિફ્ટોમાં જો આ સિસ્ટમો નથી તો નિયમોની અમલવાર્તા શરૂ થતા એક વર્ષની અંદર તે લગાવવા જરૂરી રહેશે. દુર્ઘટના રિપોર્ટિંગ કોઈપણ દુર્ઘટના અંગે રિપોર્ટ કરવાની સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. ઘટનાઓની જાણકારી 24 કલાકની અંદર ઇલેક્ટ્રિકલ ઈન્સ્પેક્ટર અને સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશનને આપવા અનિવાર્ય રહેશે.
બંધ ઉપકરણો અને પ્રવેશ નિયંત્રણ ઉપયોગમાં ન આવતી લિફ્ટ, એસ્કેલેટર અને મૂવિંગ વોકને કેવી રીતે સલામત રાખવી તે પણ નિયમોમાં જણાવાયું છે. માલિકોએ આવી ઉપકરણો હટાવવા અથવા વીજ કનેક્શન કાપી તેમને સલામત યાંત્રિક સ્થિતિમાં રાખવી ફરજીયાત છે.
લિફ્ટ વેલ, એસ્કેલેટર અથવા મૂવિંગ વોકવાળી જગ્યા પર અનધિકૃત પ્રવેશ અટકાવવા માટે ગેટ અને પ્રવેશ માર્ગો ઠીકથી બંધ અથવા બેરિકેડ કરવાની સૂચના છે. સાથે જ, બંધ પડેલા એસ્કેલેટર અને મૂવિંગ વોકનો ઉપયોગ સીડી કે ચાલવાની માર્ગ તરીકે કરી શકાતો નથી.
મેન્ટેનન્સ સેવા અને લાયસન્સની કડકતા લિફ્ટ મેન્ટેનન્સ માટેના ઠેકેદારે પોતાની ઓફિસ પર 24 કલાક કોલ સેવા રાખવી ફરજીયાત રહેશે જેથી ફરિયાદો અને ઈમરજન્સી કૉલ પર તરત જવાબ મળી શકે. લાયસન્સ ફક્ત ત્યારે જ આપવામાં આવશે જ્યારે ઉપકરણો નેશનલ બિલ્ડિંગ કોડ, ભારતીય માનક બ્યુરોના નિયમો અને અન્ય સંબંધિત કાયદાઓ મુજબ લગાડેલા અને પાલનક્ષમ હશે.
લાયસન્સધારક દ્વારા એવી કોઇ ફેરફારમાં પ્રતિબંધ છે જે મશીનની સુરક્ષા ઓછા કરે અથવા સામાન્ય કામગીરીમાં ખામી લાવે.