UPI પેમેન્ટ ચાર્જ લાગુ થવા જઈ રહ્યા છે
નવી દિલ્હી: 13 કલાક પહેલા — UPI પેમેન્ટ પર નવા મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાગુ પડી શકે છે. NPCI દ્વારા જાહેર કરાયેલા પ્રસ્તાવ અનુસાર, દુકાનદારને ₹2,000થી વધુની રકમ UPI દ્વારા સ્વીકારવા પર દર ટ્રાન્ઝેક્શન માટે 0.4% MDR ચૂકવવો પડવાની સંભાવના છે. આ નિયમો મૂળરૂપે 15 ઑક્ટોબરથી લાગુ કરવામાં આવતા હતા, પરંતુ તહેવાતીય વેચાણને ધ્યાનમાં રાખીને NPCIએ તેમને દિવાળી સુધી મુલતવી રાખ્યા અને દિવાળીની નહીં કે પછી તરતજ લાગુ કરી દીધા જાશે તે જણાવ્યું છે—ચોક્કસ તારીખ હજુ જાહેર કરી નથી.
નવા નિયમોના મુખ્ય મુદ્દા
મુખ્યાં મુદ્દા દર ટ્રાન્ઝેક્શન પર ₹2,000થી વધુની UPI ચુકવણી પર 0.4% MDR લાગશે. એક જ પેમેન્ટ ₹75,000 કે તેથી વધુ હોય તો ટકાવારી બદલે મહત્તમ ₹300નું ફ્લેટ ચાર્જ લાગશે. રેલવે, ટેલિકોમ, ઇન્શ્યોરન્સ, ઈંધણ (પેટ્રોલ પંપ) અને શિક્ષણ જેવા કેટલાક સેક્ટર્સ માટે ₹2,000થી વધુની ચુકવણી પર પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન માત્ર ₹5નું ફ્લેટ ચાર્જ લાગશે.
કેવા પ્રમાણમાં રકમ કપાશે — ઉદાહરણ તરીકે, ₹2,500ની ચુકવણી પર દુકાનદાર પાસેથી ₹10 કપાશે. ₹5,000ની ચુકવણી પર દુકાનદાર પાસેથી ₹20 કપાશે. ₹10,000ની ચુકવણી પર દુકાનદાર પાસેથી ₹40 કપાશે. ₹75,000 અથવા વધુની ચુકવણી પર મહત્તમ ₹300 જ કપાશે. આ રકમ દુકાનદારના ખાતામાંથી કપાશે; ગ્રાહકે અલગથી કોઈ રકમ ચૂકવવાની જરૂર નહીં હોય.
વેપારીઓ માટે છૂટ અને GST
વેપારીઓ માટે છૂટ અને GST જે વેપારીઓનું માસિક કુલ UPI કલેક્શન ₹1 લાખ સુધી છે, તેમની પાસેથી ₹2,000થી વધુના ટ્રાન્ઝેક્શન પર પણ કોઈ ચાર્જ લેવામાં નહીં આવે. માસિક કલેક્શન ₹1 લાખથી વધુ હોય તેવા વેપારીઓ માટે દરેક ₹2,000થી વધુના પેમેન્ટ પર 0.4% MDR અને તેની ઉપર 18% GST વસૂલ થશે. ₹2,000ની છૂટ આખા દિવસના કુલ વેચાણ પર નહીં, પરંતુ પ્રત્યેક અલગ-અલગ ગ્રાહક દ્વારા કરવામાં આવેલા પેમેન્ટ પર લાગુ પડશે.
મોટા ચુકવણાંની પરિસ્થિતિ
મોટા ચુકવણાંની પરિસ્થિતિમાં ₹75,000 અથવા તેનાથી વધુ રકમના ટ્રાન્ઝેક્શન પર લાગતા મહત્તમ ₹300 ચાર્જ પર પણ 18% GST લાગશે. કેટેગરી બદલવાની કડક રૂહીમ નાના વેપારીઓને મોટા મર્ચન્ટમાં શિફ્ટ કરવા માટેનો નિયમ એવો છે કે જો કોઈ નાનો વેપારી સતત 3 મહિના સુધી મહિ અને પ્રમાણે ₹1 લાખથી વધુનું કલેક્શન મેળવે તો બેંક તેને આપમેળે મોટા મર્ચન્ટની કેટેગરીમાં લઈ જશે.
બજારનો પરિમાણ અને અસર
આંકડાઓ મુજબ, સંખ્યાની દૃષ્ટિએ ₹2,000થી મોટા પેમેન્ટ 5%થી પણ ઓછા છે, પરંતુ મૂલ્યની દૃષ્ટિએ કુલ નાણાંમાંથી આશરે 67% હિસ્સો આ વધારે પેમેન્ટ્સમાંથી આવે છે. આ દર મહિને આશરે ₹6 લાખ કરોડ જેટલું થાય છે અને આ રકમ દેશભરના કુલ UPI વ્યવહારોના મૂલ્યનો આશરે 20% બને છે.
વેપારીઓ અને રાજકીય પ્રતિક્રિયા
આ નિયમ અંગે વેપારી સંગઠનો અને કેટલાક રાજકીય નેતાઓનું વિરોધ નોંધાયો છે. વેપારીઓનું કહેવું છે કે આથી નાના વેપારીઓ પર નાણાકીય બોજ વધશે. વિરોધરૂપે કેટલાક વેપારીઓએ QR કોડને કાળા કપડાથી ઢાંકીને પણ વિરોધ દર્શાવ્યો.
MDR શું છે?
MDR એ તે ફી છે જે વેપારી પેમેન્ટ સુવિધા માટે બેંકો અને પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સને ચૂકવે છે. આ ફી ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ટ્રાન્સફર નેટવર્ક ચલાવવા માટે લેવામાં આવે છે અને સામાન્ય રીતે વેપારી જ ચૂકવે છે, ગ્રાહક નહીં.
કાર્ડ પેમેન્ટની સરખામણી
તુલના અને પૃષ્ઠભૂમિ કાર્ડ પેમેન્ટની સરખામણીમાં, ક્રેડિટ કાર્ડ પર MDR સામાન્ય રીતે 1.5%–2.5% હોય છે અને ડેબિટ કાર્ડ પર લગભગ 0.90% સુધી હોય છે, એ રીતે UPI પર પ્રસ્તાવિત ચાર્જ comparatively ઓછું છે.
UPI પ્રોત્સાહન યોજના
સરકારે UPI પ્રોત્સાહન યોજના 2021-22થી શરૂ કરી હતી. આ યોજના હેઠળ ગ્રાહક દ્વારા નાના વેપારીને થઈતી ₹2,000 સુધીની UPI ચુકવણી પર 0.15% પ્રોત્સાહન આપવામાં આવતું હતું. 2024-25 સુધીમાં આ યોજના હેઠળ કુલ ₹8,276 કરોડનું પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું. દેશમાં UPI યુઝર્સની સંખ્યા જૂન 2026 સુધીમાં આશરે 55.5 કરોડ તેમ હતી.
લાગુ કરવાની તારીખ અને હાલની સ્થિતિ
NPCI પ્રથમ આ નિયમો 15 ઑક્ટોબરથી લાગુ કરવાનો ઇરાદો રાખતું હતું, પરંતુ તહેવાતીય વેચાણને ધ્યાનમાં રાખીને તેને મુલતવી રાખવામાં આવ્યા હતા. NPCIએ કહ્યું છે કે દિવાળી પછી તરત જ નિયમો લાગુ કરવામાં આવશે, પણ ચોક્કસ તારીખ જાહેર કરેલ નથી.