પ્રત્યાર્પણ કરાર
પ્રત્યાર્પણ સંધિઓ બે દેશોની કાનૂની સહયોગ દ્વારા તે વ્યક્તિની સોંપણી માટેનો અધિકારાત્મક માર્ગ છે જે વિદેશમાં આશરો લઈને છે અને ઘરના કાનૂની પ્રક્રીયાઓની પહોંચ બહાર છે. બાંગ્લાદેશની શેખ હસીના બાબતમાં પણ બાંગ્લાદેશ સરકારે ભારતને પ્રત્યાર્પણ માટે ઔપચારિક વિનંતી કરી છે અને ભારતને કહ્યું છે કે તે વિનંતી આંતરિક કાયદાકીય અને ન્યાયિક પ્રક્રીયાઓ હેઠળ વિચારણા હેઠળ છે.
શેખ હસીનાના કેસનો સંદર્ભ સૂત્રો અને લેખ અનુસાર ઓગસ્ટ ૨૦૨૪માં બાંગ્લાદેશમાં થયેલા વિદ્યાર્થી અને જનવિરોધ પ્રદર્શન પછી શેખ હસીનાએ વડાપ્રધાન પદેથી રાજીનામું આપ્યું હતું અને સુરક્ષાના કારણોસર તેઓ ભારતમાં આશ્રય લઈ રહ્યા છે. બાંગ્લાદેશમાં પ્રદર્શનો દરમિયાન થયેલી હિંસા, માનવતા વિરુદ્ધના ગુનાઓ અને હત્યાના આરોપોને કારણે તેમના વિરુદ્ધ કાયદાકીય કાર્યવાહી કરી હોવાનું જણાવાયું છે.
સમાચારમાં ઉલ્લેખ છે કે બાંગ્લાદેશના ટ્વિટર પર તારીક રહેમાન વિશેનું નિવેદન આવ્યા છે અને તેઓ ભારતને શેખ હસીનાને તરત ઢાકા મોકલવાની માંગ કરી રહ્યા હોવાનું બતાવવામાં આવ્યું છે. પ્રત્યાર્પણ—શબ્દની વ્યાખ્યા અને મર્યાદા લેખમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે ‘પ્રત્યાર્પણ’ અથવા ‘એક્સ્ટ્રાડિશન’ નો અર્થ છે એક રાજ્ય દ્વારા અન્ય રાજ્યને કોઈ વ્યક્તિની સોંપણી કરવી.
પ્રત્યાર્પણની પ્રક્રિયા
લેખે લેટિન શબ્દો ‘ex’ (આઉટ ઓફ) અને ‘traditio’ (ડિલિવરિંગ અપ) નો ઉલ્લેખથી એ આદર્શ રીતે સમજાવ્યું છે. સામાન્ય રીતે જો જે દેશમાં આશ્રય આપવામાં આવ્યો છે ત્યાં પણ તે કરતૂત ગેરકાનૂની ગણાતી હોય તો જ પ્રત્યાર્પણની કાર્યવાહી શક્ય બને છે; જો આશ્રયદાતા દેશમાં તે ગુનો ગણાતો નહીં હોય તો પ્રત્યાર્પણ ન થઈ શકે.
રાજકીય-કાનૂની મુશ્કેલીઓ અને માનવાધિકારનું મુદ્દો લેખમાં જણાવ્યું છે કે પ્રત્યાર્પણની અરજીઓ ઘણીવાર રાજકીય સ્વભાવના હોવાના દાવા, મૃત્યુદંડ લાગવાની સંભાવના અથવા માનવાધિકારના પ્રશ્નો અને સ્થાનોની કાયદાસભ્યતા જેવા કારણોથી અડચણમાં આવી જાય છે. પ્રત્યાર્પણ સંધિની કલમો પ્રમાણે રાજકીય પિવે છે તો પ્રત્યાર્પણ નકારી શકાય છે અને જ્યારે સજા મૃત્યુ દંડનો સંભવ હોય ત્યારે પણ માનવાધિકાર સંપર્કી પ્રશ્નો મહત્વ મેળવતા હોય છે.
પૂર્વ ઉદાહરણો અને કાનૂની નીતિઓ લેખમાં ઘણા ઉદાહરણો આપવામાં આવ્યા છે. ઇકબાલ મિર્ચીના મામલામાં, જેમણે ૧૯૯૩ના મુંબઈ બોમ્બધડાકા અને અન્ય ગુનાઓ માટે બદલાવ આવીનો આરોપ હતો અને બ્રિટનમાં આશ્રય મળ્યો હતો; લંડન કોર્ટે તેમના પ્રત્યાર્પણને મંજૂરી આપી નહોતી કારણ કે બ્રિટિશ કાનૂનમાં ‘મરતાં માણસની જુબાની’ને આવકારી લેવાતું ન હતું જ્યારે ભારતીય ચુકાદામાં ડાઇંગ ડિકલેરેશનનું મહત્વ વધુ હોય છે.
કરમજીતસિંહના પ્રત્યાર્પણ મામલામાં લંડનની કોર્ટે દાવો માન્ય રાખીને પ્રત્યાર્પણ નકારી દીધું કારણ કે તેમને ભારતમાં સતાવનો ભય હોવાનું કહીયું હતું. અબુ સાલેમ વિશે લખાય છે કે સંયુક્ત આરબ અમીરાત સાથેની પ્રત્યાર્પણ સંધિ ૧૯૯૮ પછી જ થઈ અને ત્યારબાદ અબુ સાલેમને ભારત લાવવામાં આવ્યો હતો.
ચાર્લ્સ શોભરાજને લઈ થાઈલેન્ડની ઘણી અરજીઓ તસવીરવામાં આવી હતી; ભારતે તેને લગભગ વીસ વર્ષ સુધી જેલમાં રાખ્યો અને બાદમાં ફ્રાંસને સોંપી દીધો હતો. ઇન્ટરપોલ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ ઇન્ટરપોલ દ્વારા વિવિધ ગુનેગારો માટે રેડ કોર્નર નોટિસો જારી કરવામાં આવે છે, પરંતુ આ નોટિસને દરેક દેશમાં કાયદેસરનું દરજ્જો મળતો નથી અને ઘણા દેશો આ પર પૂરતું ધ્યાન આપતા નથી.
લખાણ નોંધાવે છે કે આથી ઘણા ગુનેગારો વિદેશમાં આઝાદતથી ફરજીભર જીવન જીવી રહ્યા છે. સંધીઓ અને દેશોની યાદી લેખ અનુસાર ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ૨૦૧૩માં પ્રત્યાર્પણ સંધિ થઈ હતી અને ૨૦૧૬માં તેમાં સંશોધન કરવામાં આવ્યું હતું. કરાર અને વ્યવહાર વચ્ચેના તફાવતોને કારણે પણ અનેક અડચણો ઊભા થઈ રહ્યા છે.
લેખમાં એમ પણ જણાવાયું છે કે મોદીનાં સમયગાળામાં ૪૮ દેશો સાથે એક્સ્ટ્રાડિશન એરેન્જમેન્ટ/સંધિઓ થયા છે. લેખે આ દેશો તરીકે અફઘાનિસ્તાન, ઓસ્ટ્રેલિયા, બહેરીન, બાંગ્લાદેશ, બેલ્જિયમ, બ્રાઝિલ, કેનેડા, ઈજિપ્ત, ફ્રાંસ, જર્મની, હોંગકોંગ, ઈરાન, ઈંડોનેશિયા, ઈઝરાયલ, સાઉથ કોરિયા, કુવૈત, મલેશિયા, રશિયા, સાઉદી આરબ, દક્ષિણ આફ્રિકા, સ્પેન, સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ, યુ.કે. અને યુ.એસ.એ.નું નામ ઉલ્લેખ્યું છે.
બીજી તરફ જેમાં માત્ર એક્સ્ટ્રાડિશન એરેન્જમેન્ટ છે તેમમાં ક્રોએશિયા, ફિજી, ઈટાલી, પપુઆ ન્યૂ ગિની, પેરુ, સિંગાપુર, શ્રીલંકા, સ્વીડન અને તાન્ઝાનિયાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આંકડા અને તફાવત લેખ મુજબ ૨૦૦૨ અને ૨૦૧૬ની વચ્ચે વિદેશી સરકારોએ ભારતીય નાગરિકતા ધરાવતા ૬૨ અપરાધીઓને ભારતમાં પાછા મોકલ્યા હતા. બીજી બાજુ ભારત દ્વારા કુલ ૪૯ અપરાધીઓને તેમના નિવાસસ્થાને સોંપવામાં આવ્યા હતા; તેમાંથી ૨૨ એવા હતા જેઓ ભારતીય મૂળના હોતાં પણ વિદેશી નાગરિકતા ધરાવતા હતા.
નોષાણ્ચિત અને ઝડપી કેસો લેખે ઉલ્લેખ કર્યો છે કે હાલમાં ભારત માટે ખાસ રસ ધરાવતાં કેટલાક નામોમાં નદીમ, દાઉદ અને વિજય માલ્યા તેમજ લલિત મોદી જેવા નામો મહત્વપૂર્ણ કેસો તરીકે ઉભરી રહ્યા છે. એક્સ્ટ્રાડિશન પ્રક્રીયાઓમાં ક્યારે અને કેવી રીતે નિર્ણય આવે તે અનેક કાનૂની અને કૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓ પર નિર્ભર રહેશે.