તાલાલા-સાસણમાં ભૂકંપની શ્રેણી
ગીર સોમનાથના તાલાલા-સાસણ પંથકમાં ઓક્ટોબરના આરંભથી શરૂ થયેલા ‘સ્વાર્મ અર્થક્વેક’ પછી સ્થાનિકોમાં ભય ફેલાયો છે. ગત રાત્રિથી બપોર સુધીના 17 કલાકમાં કુલ 5 ભૂકંપના આંચકા નોંધાયા જેમાં સૌથી વધુ તીવ્રતા 2.9 રેકોર્ડ કરી.
ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના અભ્યાસ
ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના અભ્યાસ મુજબ આ વિસ્તાર ગિરનાર ફોલ્ટલાઈન પર આવેલો છે અને ચોમાસામાં પડતો વરસાદી પાણી તથા ડેમનું પાણી જમીનમાં અંદાજે 20 કિ.મી. ઊંડાઈ સુધી ઉતરીને ધરતીની તિરાડોમાં દબાણ વધારી શકે છે, જેને લીધે ‘સ્વાર્મ’ પ્રકારની ભૂકંપીય પ્રવૃત્તિ વધવાની શક્યતા જણાય છે.
વિસ્તારમાં નજીકમાં કમલેશ્વર, હિરણ-2 અને માલણકા ડેમ તેમજ હિરણ નદી પણ આવેલાં છે. ભૂકંપોની શ્રેણી અને સમયરેખા ઓક્ટોબરના આરંભથી હળવા અને મધ્યમ તીવ્રતા ધરાવતા અનુક્રમમાં આંચકા નોંધાયા છે. ગત ઘટનાઓનું ક્રમ નીચે પ્રમાણે છે: શુક્રવારે (23 ઓક્ટોબર) રાત્રિના 9:57 વાગ્યે 2.2ની તીવ્રતાનો આંચકો નોંધાયો. પછી રાત્રિના 10:18 વાગ્યે 1.8નો આંચકો આવ્યો.
શનિવારે (24 ઓક્ટોબર) બપોરે માત્ર 10 મિનિટની અંદર ત્રણ આગલા આંચકા આવ્યા: બપોરે 1:59 વાગ્યે 2.4, 2:02 વાગ્યે 2.9 (સૌથી વધુ) અને 2:10 વાગ્યે 1.7. આ પહેલાં 1 ઑક્ટોબરે 3.2ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ નોંધાયો હતો તથા તેની સાથે અનેક નાના આંચકા પણ નોંધાયા હતા. ત્રણ દિવસ પહેલા, 21 ઑક્ટોબરે, શુદ્ધ સ્થાનથી લગભગ ત્રણ કિ.મી. દૂર 2.8ની તીવ્રતાનો આંચકો અને અન્ય હળવા આંચકા નોંધાયા હતા.
આ શ્રેણીબદ્ધ આંચકો સ્થાનિકોમાં ચિંતાનું માહોલ ઊભું કરવાના કારણે સાવચેત રહેવાની જરૂરિયાત જણાઈ રહી છે. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ અને નોંધપાત્ર તથ્ય ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના અભ્યાસમાં જણાવાયું છે કે તાલાલા-સાસણ વિસ્તાર ગિરનાર ફોલ્ટલાઈન અને નજીકના ફોલ્ટ્સ પર વસેલો છે.
અભ્યાસ અનુસાર ચોમાસામાં પડતી વરસાદી જળ અને ડેમમાંથી આવતી જળની પ્રવાહી ધરતીમાં અંદાજે 20 કિ.મી. સુધી ઉતરી જવાથી પોર પ્રવેશ (pore pressure) વધે છે અને ધરતીની તિરાડોમાં ફ્લુઇડ પ્રસર થતા ફોલ્ટલાઇન પર શ્રેણીબદ્ધ, ઉપરાઉપરી ભૂકંપ વધવાની શક્યતા વધી શકે છે. અભ્યાસમાં આ સંબંધ સૂચવવામાં આવ્યો છે, પરંતુ ભૂકંપનું મૂળ કારણ ફોલ્ટલાઇન જ હોવાના નિષ્કર્ષ સાથે જળના પ્રવેશના દબાણને એ વધારવાનું કારણ ગણવામાં આવ્યું છે.
નજીકના જળાશય અને ડેમ વિસ્તારની ભૂગર્ભ સંમિશ્રતા અને જળાશયોનો સ્થાનગત સબંધ ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યો છે. ઉલ્લેખનીય નદી-ડેમો નીચે મુજબ છે: કમલેશ્વર ડેમ, હિરણ-2 ડેમ, માલણકા ડેમ, હિરણ નદી. આ વિસ્તારમાં જળના પ્રવાહ અને જમીનની અંદરની તણાવ વિશે વધુ સંશોધન કરવાની જરૂરિયાત અભ્યાસમાં બહાર આવી છે.