ભારતીય સમાજની વિટંબણા
આ લેખ ભારતીય સમાજમાં પરિવારીક બંધારણના ઘાતકી ફેરફારો અને તેના કારણે ઉભરી રહેલી એકલતા અંગે ચર્ચા કરે છે. લેખના મુખ્ય મંત્રો છે કે પૂર્વની સંયુક્ત કુટુંબ પ્રથા ઘટી ગઈ છે; પરિણામે બાળક, માતા‑પિતા અને વૃદ્ધો એકલાં પડતા જાય છે અને પરંપરાગત સંસ્કાર‑સહકારના જોગવાઇઓ લૂટી ગઈ છે.
સંયુક્ત કુટુંબ પ્રથાનો ઘટાડો
લેખ અનુસાર પાંચ‑સાત દાયકાઓ પહેલા પરિવારોમાં છ‑સાત ભાઈ‑બહેનებისა અને અનેક મામા‑મામી, કાકા‑ફોઈ જેવા સંબંધીઓનો વધાવો રહેતો. ત્યારે બાળકને દાદા‑દાદી, માતાપિતા અને અન્ય સ્વજનોનો પ્રેમ અને પરોક્ષ સંસ્કાર મળતા હતા અને સામાજિક તાલીમ પ્રમાણિત રીતે થઇ શકતી હતી. આજકાલ આવી પારિવારિક તાલીમ આપતી સંસ્થાઓ ઘટી ગઈ છે અને સંયુક્ત કુટુંબપ્રથા નષ્ટપ્રાય બની ગઈ છે.
એકલતાની લાગણી
એકલતાની વધતી લાગણી પરિણામસ્વરૂપ બાળક જ નહિ, માતા‑પિતા પણ વધારે એકલાં દેખાતા હોય છે. ‘મોડાં લગ્ન’ અને પરિવારમાં વિનાશ જેવા તત્વો બાળકના ઉછેર પર અસર કરે છે. સામાજિક માળખામાં પરિવર્તનથી પરિવારમાં સંવાદ અને કુટુંબની નજીક કેમ છો તે ઘટી ગયાં છે.
લગ્ન અને કારકિર્દી
લગ્ન, કામકાજ અને ઉંમર લેખ નોંધે છે કે પદ, પ્રતિષ્ઠા અને પૈસાને વધતી મહત્વતા કારણે લગ્નની વય મોડી થઇ રહી છે. ઘણી વખત પદ‑પ્રતિષ્ઠા અને કારકિર્દીને મોખરે રાખતાં યુવકો‑યુવતીઓ પરણવાને પરવાડતા નથી. ભણેલી‑ગણેલી દીકરીઓ કારકિર્દી બનાવવા માટે પરણવાનું ટાળો છે; ગામ અને શહેરમાં યોગ્ય જોડા‑મિલાપની સમસ્યા હોય છે.
બાળકોની ઉછેર અને સંસ્કાર
લેખમાં ઉલ્લેખ છે કે આજે બાળકો ઘણીવાર મોબાઇલ અને તંત્રસાહાયકોને સહરાજ તરીકે રાખવામાં આવે છે અને માતાપિતાની આજુબાજુની સબોધનતાની જગ્યાએ બાલમંદિરો અને નર્સિંગ‑હોમ્સનો યોગ્ય વધારો જોવા મળે છે. પરિણામે સંવેદના અને આત્મીયતાનું શિક્ષણ મહિલાએ‑માપેટે મળતું ઓછું થાય છે અને પરંપરાગત પ્રેમ‑સંવાદની ગેરહાજરીથી બાળકોના સંવેદનાત્મક વિકાસ અંગે ચિંતાઓ ઉભી થાય છે.
વૃદ્ધો અને પરિવારમાં બદલાતી ભૂમિકા
લેખમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે વૃદ્ધો એકાકી બની રહ્યા છે અને વૃદ્ધાશ્રમોની સંખ્યા વધી રહી છે. જૂના‑માટે પરિવારીક સહારો ઘટતા તેઓ એકલાં રહે રહ્યા છે અને દાદા‑દાદીના પ્રેમથી રહેતી નિર્ભરતા ઘટી રહી છે.
પેઢીઓમાં નુકસાન
પાંચ‑સાત દાયકાઓ પછી પેઢીઓની સંખ્યા ઘટી ગઈ છે: એક સમયે પાંચ પેઢી જોવા મળતી, પછી પચીસ વર્ષમાં ચાર પેઢી અને હવે ઘણી જગ્યા પર ત્રણ પેઢી પણ દુર્લભ બની રહી છે. મામા‑મામી, માસી‑કાકા જેવા સંબંધોનું પ્રત્યક્ષ સત્સંવાદ ઘટતા સદારણ મહોલ્લા‑ગલીઓમાં બાળકોના અભાવથી પાદરો પણ બદલી રહ્યા છે.
અંતે
આંતરરાષ્ટ્રીય અનુસંધાનનો ઉલ્લેખ લેખમાં મોર્ગન સ્ટેન્લીનો મે ૨૦૨૬ નો એક આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસ ઉલ્લેખિત કરી કહેવામાં આવ્યું છે કે આગામી છ વર્ષમાં વિશ્વની ૪૫% મહિલાઓ અવિવાહિત જોવા મળી શકે છે. લેખ એ પૂર્વાનુમાનને સામાજિક માળખાના બદલાવ અને તેના દૂષ્પ્રભાવોનું સંકેત તરીકે રજૂ કરે છે. અંતે લેખ પ્રશ્ન ઉઠાવે છે કે પદ, પ્રતિષ્ઠા અને પૈસાને આધારે જીવતા લોકો વૃદ્ધાવસ્થામાં કોની, કેવી હૂંફ મેળવશે અને જીવનના અંતે શું મળશે—સામાજિક સંબંધો, સંવેદના અને આત્મીયતામાં શું બનશે તે સમજવાની જોત વિહંગાવલોકન રીતે થઈ છે.