લવ-કુશના ભાગનો વિવાદ
રામાનંદ સાગરની લોકપ્રિય ટીવી સિરિયલ રામાયણના ‘લવ-કુશ’ (ઉત્તર રામાયણ) એપિસોડને લઈને લાંબા સમય સુધી કાનૂની અને સામાજિક વિવાદ ચાલી ગયો હતો. અહેવાલો અનુસાર, વાલ્મીકિ સમાજની માંગ અને વડાપ્રધાન કાર્યાલય (PMO) તરફથી આવેલા દબાણભરી કોલ્સ પછી રામાનંદ સાગરને આ ભાગ બનાવવો પડ્યો હતો.
સીતાજીની વનવાસની જે દ્રષ્ટિ શો માટે તૈયાર કરવામાં આવી તે મૂળ કથા સાથે અલગ બતાવવામાં આવતા વિવાદ ઉઠ્યો અને અલાહાબાદ હાઈકોર્ટમાં કેસ દાખલ થતાં તે કાનૂની લડાઈ લગભગ 10 વર્ષ સુધી ચાલી.
PMO દબાણ અને રામાનંદ સાગર
પ્રસંગ અને પૃષ્ઠભૂમિ દૂરદર્શન પર 1987થી 1988 દરમિયાન પ્રસારિત થયેલી રામાનંદ સાગરની રામાયણ સિરિયલના કુલ 78 એપિસોડ પૂર્ણ થયા પછી ‘લવ-કુશ’ની વાર્તા રજૂ કરવા માટે સત્તા અને સામુદાયિક માગ વધી તેવી રજૂઆતો થઈ. વાલ્મીકિ સમાજે સતત વિનંતી કરી હતી કે ઉત્તર રામાયણની કહાની વાલ્મીકિ રામાયણના આધાર પર દર્શાવવામાં આવે.
રામાનંદ સાગરની અનિચ્છા અને PMO દબાણ અહેવાલો મુજબ રામાનંદ સાગર મૂળભૂત રીતે ‘લવ-કુશ’નો ભાગ બનાવવા માટે તૈયાર નહોતા, કારણ કે તેઓ તે રીતે સ્વીકારી શકતા નહીં કે ભગવાન રામ પોતાની ગર્ભવતી પત્નીને માત્ર એક ધોબીના સંદર્ભથી વનવાસ મોકલી દેતા હોવાની પ્રસ્તુતિ કરી શકાય.
ત્યારે સરકાર અને ખાસ કરીને PMO તરફથી ફોન અને દબાણ આવ્યા બાદ તેમણે તે ભાગ બનાવવા મુશ્કેલીપૂર્વક મંજૂરી આપી. સંશોધન અને સામગ્રીમાં ફેરફાર દૂરદર્શનની શરત હતી કે દેખાડવામાં આવતી સામગ્રી વિશ્વસનીય અને પ્રમાણભૂત હોવી જોઈએ.
તે શરતને ધ્યાને રાખીને રામાનંદ સાગરે ગાઢ સંશોધન કર્યું અને રાધેશ્યામ રચિત રામાયણનું સંસ્કરણ ઉપયોગમાં લઈ કેટલાક દૃશ્યો એવા રીતે રજૂ કર્યા કે તેમાં બતાવવામાં આવ્યું કે ભગવાન રામે સીતાજીને વનવાસમાં મોકલ્યો ન હતો, પરંતુ સિતાએ પોતાના પતિના માન-સન્માન માટે સ્વેચ્છાએ અયોધ્યા છોડવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.
પ્રસારણ, વિરોધ અને કાનૂની કાર્યવાહી એપિસોડના શૂટિંગ બાદ પ્રસારણ સમયે તેનું રોકથામ કરવા માટે વિરોધ અને દબાણ થયા. પ્રસારણના એક કલાક પહેલાં પણ અટકાવવા પ્રયાસ થયાં, પરંતુ રામાનંદ સાગરના હાજર રહેતા તે એપિસોડ ટેલિકાસ્ટ કરવામાં આવ્યો.
પ્રસારણ પછી દેશભરમાં વિરોધ પૂર્વક આવવો અને મૂળ કથામાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હોવાનું આક્ષેપ થયા. આ મામલાને લઈને અલાહાબાદ હાઈકોર્ટમાં કેસ નોંધાયો અને કાનૂની લીલીછોકરસાથે આ લડી આશરે 10 વર્ષ સુધી ચાલતી રહી.