ભારતના સડક જાદુગરો
દિલ્લીમાં રહેતા ઇશામુદ્દીન ખાન, જેઓ 55 વર્ષના છે, હજુ રોપ ટ્રિક કરી દેખાડી શકે છે. BBC Hindiની Sumedha Pal દ્વારા 2 October 2026ના અહેવાલ અનુસાર, તેમનું વ્યક્તિત્વ અને અનુભવી વર્ષો નેકટ્યારાના ફોટાઓ અને અખબારી કટિંગ્સમાં આજે પણ જીવંત છે, પરંતુ તેઓ અને અન્ય પરંપરાગત સડક કલાકારો આજે જીવન જાળવવામાં મુશ્કેલી અનુભવતા જણાવે છે. ખાન કહે છે, “The times have changed. Street magic is dying a slow death. It is on a ventilator.”
ઇશામુદ્દીન ખાનનો માર્ગ અને રોપ ટ્રિક અહેવાલ મુજબ ખાન પરિવારથી જાદુ શીખ્યા — તેમના પિતા અને કાકાઓ પાસેથી — અને 12 વર્ષની ઉંમરે જ પ્રદર્શન શરૂ કર્યું. બાલ્યકાળમાં શીખવા પછી તેઓ જીવનના વહેલાના દાયકામાં રોપ ટ્રિકમાં નિપુણતા મેળવી. આ ટ્રિકમાં રોપ હવામાનમાં ઊભો થયાનો દ્રશ્ય થાય છે અને પછી એક બાળક તે રોપ પર ચડી જાય છે. ખાન કહે છે કે આ ટેક્નિક શીખવા માટે તેમને છ વર્ષ લાગ્યા. તેમણે આ ટ્રિક પ્રથમવાર 1995માં દિલ્લી નજીક કૂતુબ મિનારની બહાર જાહેર રીતે કર્યો હતો અને બે વર્ષ પછી કર્નાટકના બીચ પર 30,000 લોકોને સામે પ્રદર્શન કર્યું. તેમના આ પ્રદર્શનને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠા મળી અને તેમણે UK, France, Germany અને Japan માં તુર્ને કર્યું.
માદારી સમુદાય અને તેની પરંપરા
માદારી સમુદાય અને તેની પરંપરા ખાન માદારી સમુદાયમાંથી આવ્યા છે, જે જાહેર સ્થાનોએ પ્રદર્શન કરવાના લાંબા સમયના પરંપરાને ધરાવે છે. ઇતિહાસકાર Ashok Mathur અનુસાર માદારી પરંપરાઓ ભારતીય લોકકથાઓ, પૌરાણિકતા અને પ્રવાસી કલાકારોના ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલી છે અને કુશળતાઓ પેઢીથી પેઢીમાં પસાર થતા આવતી રહી છે. આધિકારીક આંકડા ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ ખાન કહે છે કે સમુદાયનાં રેકોર્ડોમાં દિલ્લીમાં આશરે 400 માદારી પરિવાર દર્શાવવામાં આવ્યા છે અને ઉત્તરપ્રદેશ, રાજસ્થાન અને તેલંગાણામાં પણ સોંથી વધુ પરિવારો છે.
જાહેર જગ્યા અને નિયમો
જાહેર જગ્યા, નિયમો અને અવરોધ અહેવાલ અનુસાર જાહેર જગ્યાઓના સંકોચ અને કડક નિયમો સંબંધિત મહિલાઓને પ્રદર્શન કરવાનું મુશ્કેલ બનાવી રહ્યા છે. Anurupa Roy, Katkatha Puppet Arts Trustની સ્થાપિકાએ જણાવ્યું છે કે બંધ પાર્કો અને રહેણાક સોસાયટીઓ જે બહારના લોકો પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, તે પ્રદર્શન માટે જગ્યા મર્યાદિત કરે છે. શોધકર્તા અને પરફોર્મર Komita Dhanda કહે છે કે especially શહેરના વ્યસ્ત કેન્દ્રોમાં વધતી સુરક્ષા નીતિઓને કારણે સડક કલાકારો માટે જગ્યા ઘટી ગઈ છે. તેઓ ઉમેરે છે કે પ્રદર્શન માટે કાયદાકીય અને નિયમનાત્મક સહમતીઓ અનિયત્રીત અને સ્પષ્ટ નથી. વકીલ Kaushik Mitra કહે છે કે UKની સરખામણીએ ભારતમાં કોઈ કેન્દ્રિય busking ફ્રેમવર્ક નથી અને કલાકારોને રાજ્ય સ્તરના જાહેર ક્રમ, અવરોધ, અવાજ અને જાહેર જમીન સંબંધી નિયમો sowie anti-begging કાયદાઓનો સામનો કરવો પડે છે.
આર્થિક અસર અને વ્યક્તિગત કહાણીઓ
2020ના લોકડાઉન દરમિયાન જાહેર પ્રદર્શન બંધ થઇ ગયાં અને ઘણા કલાકારો ગામે પરત ગયા; કેટલાક ફરી ન આવ્યા. Dhanda અને અન્ય નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું છે કે આ સમયગાળાએ સડક પ્રદર્શનમાં ઘટાડો નોંધાયો અને માદારી જેવા કલાકારો આથી ખાસ અસરગ્રસ્ત રહ્યા. અહેવાલમાં વિગતવાર વ્યક્તિગત ઉદાહરણ તરીકે જણાવાયું છે કે 40 વરસીય Imam Khan, જે અગાઉ જાદુગાર હતો, હાલ દિલ્લીના રસ્તાઓ પરથી બોટલ અને રીસાયક્લેબલ વસ્તુઓ એકત્ર કરી રોજની આશરે 200 રૂપિયા ( $2; £1.57 ) કમાય કરે છે અને પશ્ચિમ દિલ્લીના ડમ્પ નજીક રેગ-પિકિંગ કરે છે. શાહિમ ખાન, 42, હજી પણ દિલ્લીના રસ્તાઓ પર જાદુ બતાવે છે અને ઘણીવાર પોતાની 12 વર્ષીય પુત્રી Alia સાથે પ્રદર્શન કરે છે. તેઓ કહે છે કે લોકડાઉન પહેલા તેઓ રોજ ચાર-પાંચ શો કરીને 1,000-1,200 રૂપિયા કમાવતા હતા; હવે તેઓ હરોજ વગર માત્ર બે શો કરી ઓછી કમાણી કરે છે અને આવક કેટલાક દિવસો 200-400 રૂપિયા સુધી કે વધુ હોય છે.
વારસાગત ચિંતાઓ ખાનની ચિંતા એ છે કે પરંપરા ત્યારે જ જીવિત રહી શકે છે જ્યારે તે શીખવવામાં આવે. તેમના પુત્ર Altamash કિશોરાવસ્થામાં સાથે પ્રદર્શન કરતો હતો, પણ હવે પાર્ટી સજાવટ માટે બેલૂન જેવા કામો કરે છે અને તેની વય 30ના દાયકામાં છે. લાંબા સમયમાં નિયમિત અભ્યાસ ન થતાં તેની કુશળતા મૅડ થઈ ગઈ છે; જ્યારે તેણે BBC માટે જોગલિંગનું પ્રદર્શન કર્યું ત્યારે તે રિધમ શોધવામાં સંઘર્ષ કરતા જોયા ગયા. તેમણે fortalો કહ્યું કે “I am slowly forgetting all the tricks,” આ રીતે અહેવાલમાં ઉલ્લેખ છે. ખાન આશા રાખતા હતા કે તેમના પુત્ર પરંપરા ચાલુ રાખશે, પણ અહેવાલ જણાવે છે કે હવે તે શક્યતા ઘટી ગઇ છે અને Performed artની ભવિષ્ય વિશે તેઓ ચિંતિત છે.