સૌરાષ્ટ્રમાં બળદોની સંખ્યા
સૌરાષ્ટ્રમાં વધતી સુકી પરિસ્થિતિને કારણે ખેડૂત દારૂણ પરિસ્થિતિનો સામનો કરી રહ્યા છે. રાજકોટના દેવગામ નજીક કાલાવડ રોડ પર આવેલ સદ્ભાવના બળદ આશ્રમમાં છેલ્લા 20 દિવસમાં 6000થી વધુ બળદોને ખેડૂતો ભારે હૈયે અને આંખોમાં આંસુ સાથે મૂકતા આવતા સમાચાર આવ્યા છે.
ઘાસચારા અને પાણીની તંગી તેમજ ઘાસના ભાવ વધ્યા હોવાના કારણે ખેડૂતો પોતાની આજીવિકાના સાધન સમાન બળદોને છોડવા મજબૂર બન્યા છે. આશ્રમ પર દૈનિક વ્યવસ્થાપન અને ખોરાક માટે પડતાં ખર્ચ અને વ્યવસ્થાપનમાં ભારે પડકાર ઉભા થયા છે.
ઘટનાના વિસ્તૃત પરિપ્રેક્ષ્ય જામનગર, દ્વારકા, પોરબંદર અને કચ્છ જેવા જિલ્લાઓમાં પાક નિષ્ફળ થતા રવિ સીઝન માટે આશા ઘટી ગઈ છે અને ઘાસચારા તેમજ પાણીનો ગંભીર સંકટ ઊભો થયો છે.
કાલાવડ રોડવાળી જગ્યા પર દરરોજ બળદ લઈને આવતી છે અને છેલ્લા 20 દિવસમાં આશ્રમમાં આવેલા બળદોની સંખ્યા 6000થી વધુ નોંધાઈ છે. આશ્રમનો ઇતિહાસ અને ક્ષમતા સદ્ભાવના બળદ આશ્રમની શરૂઆત લગભગ 5 વર્ષ પહેલાં હતી જ્યારે આશ્રમમાં આશરે 100 બળદો સાથે કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી હતી, તેનો હેતુ રસ્તા પર તીરતાં બળદોને અથવા કતલખાનામાં મૂકવામાં આવતા બળદોને રાહત આપવાનો હતો.
સામાન્ય રીતે આશ્રમે મહત્તમ 1500થી 2000 બળદો જ રાખ્યા જતા હતા, પણ હાલની કષ્ટસ્થિતિને કારણે બળદોની સંખ્યા ખરાબીથી વધી ગઈ છે. ખોરાક, પાણી અને ખર્ચ બળદને રોજ સરેરાશ 25 કિલો લીલો ઘાસની જરૂર પડે છે. લીલા ઘાસનો ભાવ અગાઉ પ્રતિ 20 કિલો (મણ) રૂ. 60થી શરૂ થતો હતો અને હાલ તે વધીને પ્રતિ 20 કિલો રૂ. 120થી 130 સુધી પહોંચી ગયો છે.
આશ્રમમાં પ્રત્યેક દિવસે સેવા માટે લગભગ 125 કર્મચારી કાર્યરત છે અને દૈનિક ઘાસચારો સહિત સંચાલનનો ખર્ચ આશરે રૂ. 12,00,000 થાય છે. જમીનની અંદરના પાણીનિરાધારતા પૂરતી ન હોવાનું કારણે આશરે 8,000 બળદો માટે રોજ પાણી પૂરૂં પાડવા 8 થી 10 ટેન્કરો દ્વારા ઓવેગાં ભરવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી રહી છે.
દરરોજ લગભગ 200 વાહનોની લાંબી લાઈનમાં બળદો લાવવામાં આવે છે અને ઘણા ખેડૂતો પોતાની અંદાજે રૂ. 1,00,000ની કિંમતી બળદની જોડી છોડતાં સમયે દિલબ્રાહી દેખાવ થયો છે. આશ્રમના સંચાલકો દાતાઓને રોકડ ન આપીને સીધા ઘાસચારો આપવાની અનુરોધ કરી રહ્યા છે.
નવો આશ્રમ અને ભવિષ્યનો અંદાજ
સદ્ભાવના બળદ આશ્રમના સંચાલક વિજયભાઈ ડોબરીયાએ જણાવ્યું છે કે હાલ કાલાવડ રોડ પર આવેલી 30 એકર જમીન બળદોથી પૂરજોશમાં હોવાથી વધુ બળદો સ્વીકારવાની પ્રક્રિયા થોડી વખત માટે રોકી છે. ટૂંક સમયમાં બીજી 120 વિઘા જમીનની વ્યવસ્થા કરીને નવા આશ્રમની શરૂઆત કરવાની યોજના છે.
સંચાલકોનો અંદાજ છે કે વર્તમાન પરિસ્થિતિ જળવતી રહી તો ઉનાળા સુધીમાં આશ્રમમાં 75,000થી 1,00,000 બળદો છોડવામાં આવી શકે છે. તેઓએ પ્રતિજ્ઞા વ્યક્ત કરી છે કે એકપણ બળદને રસ્તા પર ભટકતા કે કતલખાને ધકેલાવા નહીં દેવામાં આવશે.
બળદ દ્વારા ખેતી અને તેની વિશેષતા સ્રોત મુજબ સૌરાષ્ટ્રમાં હજુ પણ ઘણા સ્થાનો પર બળદ ખેતીમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. બળદ દ્વારા થતી ખેતી 100% ઈકો-ફ્રેન્ડલી ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં કોઈ પ્રકારના ઈંધણનો ઉપયોગ નથી થતો. બળદના છાણમાંથી બનતા ઓર્ગેનિક ખાતરના ઉપયોગથી રાસાયણિક ખાતર અને પેસ્ટિસાઈડ્સનો ખર્ચ ઓછી થાય છે, જે સ્થાનિક ખેતી પદ્ધતિઓ માટે લાભદાયક છે.