હોર્મુઝમાં જહાજ પર હુમલો
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાં તાજેતરના જહાજ પર હુમલાની જાણ થતાજ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા અંગે ગંભીર ચિંતાઓ ઊભી થઈ ગઈ છે. એ જ સમયે લાલ સમુદ્રના ઉત્તર કિનારે આવેલું બાબ અલ-મંદેબ વિસ્તારમાં હૂથીઓની હાજરી મજબૂત બનવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. ફક્ત ટેન્કરો જ નહીં, પાઇપલાઇન, બંદરો અને અન્ય ઊર્જા આધારભૂત માળખાં પણ જોખમ હેઠળ આવ્યા છે, અને આ તમામ વિકાસ વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા સુરક્ષાને અસરકારક રીતે ઝઝૂમાવે છે.
હમણાંની ઘટના અને પૃષ્ઠભૂમિ સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ એ અસરક્ષમ ઊર્જા પરિવહન માર્ગો પૈકીનું એક છે અને અહીં લાંબા સમયથી ચાલુ સૈન્ય તણાવને કારણે જહાજોની અવરજવર પર પ્રતિબંધો, માર્ગ બદલીવાની ફરજ અને સુરક્ષા જોખમો સામાન્ય બન્યા છે. છેલ્લું હુમલો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા અંગેની ચિંતા વધુ તીવ્ર બનાવે છે.
અહેવાલો અનુસાર સાઉદી અરેબિયાની ઈસ્ટ-વેસ્ટ ઓઈલ પાઈપલાઇનને ડ્રોન હુમલાને કારણે બંધ કરવી પડી હોવાનું પણ જણાયું છે, જેને કારણે હોર્મુઝને બાયપાસ કરવા માટેના વિકલ્પ પણ પૂરતી રીતે સુરક્ષિત નથી રહેતા હોવાનું ચર્ચિત છે. બાબ અલ-મંદેબમાં હૂથીઓની પ્રવૃત્તિ સપ્ટેમ્બરના પ્રથમ અઠવાડિયામાં હૂથી લડવૈયાઓએ યમનનું મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ શહેર મોખા પર કબજો મેળવ્યો અને ત્યારબાદ તેમની સ્થિતિ વ્યૂહાત્મક દરિયાઇ માર્ગો તરફ મજબૂત થતી ગઈ છે.
અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્લેષણો મુજબ હૂથીઓ મોખાથી આગળ વધીને પેરીમ ટાપુ પર કબ્જો અને હનિશ ટાપુઓ પાસે હાજરી દર્શાવી રહ્યા છે. બાબ અલ-મંદેબ લાલ સમુદ્રને એડનના અખાત મારફતે હિંદ મહાસાગર સાથે જોડતું મુખ્ય દરિયાઇ માર્ગ છે; તેથી અહીંની સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી જોખમી રહી તો યુરોપ, મધ્યપૂર્વ અને એશિયાના વચ્ચેના વેપારમાં સીધી અસર પડી શકે છે.
સૈન્ય દાવા અને સાઉદી પ્રતિક્રિયા 13 સપ્ટેમ્બરના અહેવાલો અનુસાર હૂથી સૈન્ય પ્રવક્તાએ દક્ષિણ સાઉદી અરેબિયાના શરુરાહ વિસ્તારમાં આવેલા સૈન્ય મથક પર બેલિસ્ટિક મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલો કરવાનો દાવો કર્યો હતો અને ત્યાં હથિયાર ડેપો તથા કમાન્ડ સેન્ટરને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હોવાનું જણાવ્યું હતું. સાઉદી નાગરિક સુરક્ષા અધિકારીઓએ યમન સરહદ નજીકના જિઝાન વિસ્તારમાં એક પ્રોજેક્ટાઇલ પડવાથી બે લોકો ઘાયલ થયાની પણ જાણ આપી હતી.
ધ્યાનમાં રાખવું જરૂરી છે કે હૂથીઓના દરેક સૈન્ય દાવાની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ હંમેશા તરત ઉપલબ્ધ હોય છે એવી ગેરંટી નથી, એટલે આવા દાવાઓને દાવો તરીકે જ જોવાની જરૂર રહે છે. સાઉદી-અમેરિકા સંવાદ અને સૈન્ય સહાય અહેવાલોમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે સાઉદી ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાને અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સાથે વાતચીત દરમિયાન હૂથીઓ સામે અમેરિકી સૈન્ય કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરી હતી.
ટ્રમ્પ પ્રશાસને હાલ સીધા અકતુઅલ યુદ્ધમાં સામેલ થવાનો નિર્ણય લીધો નથી અને જાહેર અહેવાલો મુજબ વોશિંગ્ટન સાઉદી અરેબિયાને ગુપ્તચર માહિતી અને ટાર્ગેટિંગ સંબંધિત સહાય પૂરી પાડી રહ્યું છે — એવું અમેરિકી અધિકારીઓએ જણાવ્યુ છે.
હોર્મુઝ માટે નવી નેવિગેશન વ્યવસ્થાઓ હોર્મુઝમાં જોખમ વધતા ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે જહાજીની અવરજવર માટે નવા પ્રવેશ અને નીકાસના માર્ગ અંગે સમજૂતી કરવામાં આવી હોવાના અહેવાલો આવ્યા છે. અગાઉ પણ બંને દેશોએ હોર્મુઝ માટે એક અસ્થાયી મેરિટાઇમ રૂટ પર ચર્ચા કરી હતી, જેમાં માર્ગનો કેટલાક હિસ્સો ઈરાનના પ્રાદેશિક જળમાંથી પસાર થવાનો હતો.
તાજા અહેવાલો અનુસાર તેઓ આ વ્યવસ્થાની વિગતો અન્ય ગલ્ફ દેશો સાથે શેર કરવાની તૈયારી રાખી રહ્યા છે. તેમ છતાં આનો અર્થ એ નથી કે હોર્મુઝની સ્થિતિ સામાન્ય થઈ ગઇ છે: ઈરાન તરફથી સ્ટ્રેટની સંપૂર્ણ પુનઃખુલ્લી અવરજવર માટે શરતો રાખવામાં આવી છે અને નવા રૂટને તાત્કાલિક સાવ સૌમ્યતા તરીકે જોવાની યોગ્યતા નથી.
હવે હૂથીઓની (હૂથીઓની) વધતી દરિયાઈ ક્ષમતા અને હોર્મુઝ-બાબ અલ-મંદેબ બંનેમાં જોખમ વધતા જહાજોને લાંબા વિકલ્પી માર્ગો અપનાવવા પડશે, જેના કારણે ઇંધણ ખર્ચ, વીમા પ્રીમિયમ અને માલસામાન પહોંચાડવામાં સમય વધારો થવાની શક્યતા છે. હોર્મુઝની અસ્થિરતા ક્રૂડ ઓઈલ અને LNGના પુરવઠા માટે સીધી ચિંતા ઊભી કરે છે, જ્યારે બાબ અલ-મંદેબમાં જોખમ વધવાથી રેડ સી અને સુએઝ કેનાલ મારફતે એશિયા-યુરોપ વેપારની ગતિ ધીમી પડી શકે છે.
આ તાણમાંથી ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં તેજી પણ જોવા મળી છે, અને લાંબા ગાળે પેટ્રોલ-ડીઝલ, ઉદ્યોગો માટેના કાચા માલ અને વિવિધ આયાતી ચીજવસ્તુઓનાં ભાવ પર અસર પડવાની શક્યતા છે.
BRICS ઘોષણાપત્ર અને કૂટનીતિક પ્રતિસાદ નવી દિલ્હીમાં અપનાવવામાં આવેલ BRICS ઘોષણાપત્રમાં પશ્ચિમી એશિયાના સંઘર્ષ અંગે મહત્તમ સંયમ રાખવાનો, પરિસ્થિતિ વધુ ન બગાડવાની અને નાગરિકો તથા નાગરિક માળખાની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકાયો હતો. ઘોષણાપત્રમાં ભારત, ચીન, રશિયા, ઈરાન અને યુએઈ સહિતના દેશ સમાવિષ્ટ થયા હતા.
તે સાથે સાથે નોધવામાં આવ્યું કે BRICS પાસે સૈન્ય નિયંત્રણની શક્તિ નથી, પરંતુ ભારત જેવા દેશો માટે આ મંચ રાજકીય સંવાદ, ઊર્જા સુરક્ષા અને વૈશ્વિક વેપારના હિતોને આગળ ધપાવવા માટે મહત્વપૂર્ણ પ્લેટફોર્મ બની શકે છે. ઘોષણાપત્ર પછી પણ હોર્મુઝમાં જહાજો પર બનાવાયેલ તાજા બનાવ અને બાબ અલ-મંદેબમાં હૂથીઓની આગળ વધતી સ્થિતિ બતાવે છે કે કૂટનીતિના સંદેશાને જમીન પર તરત અસરકારક બનાવવું મુશ્કેલ રહેશે.
હાલની પરિસ્થિતિમાં મુખ્ય પ્રશ્ન રહેશે કે વ્યાપારી જહાજો માટે સુરક્ષિત નેવિગેશન કેટલી વહેલી તકે પુનઃસ્થાપિત થાય છે, હૂથી-સાઉદી મોરચે સંઘર્ષ વધુ ફેલાય છે કે નહીં અને અમેરિકા હાલની નીતિ અનુસાર સીધી સૈન્ય કાર્યવાહીથી દૂર રહી શકે છે કે નહીં. જો બંને સ્ટ્રેટ લાંબા સમય સુધી જોખમી રહે તો પશ્ચિમ એશિયાનો સંઘર્ષ પ્રાદેશિક મામલો પાર કરીને વૈશ્વિક ઊર્જા, વેપાર અને ભાવ પર મોટા અસરકારક પડકારમાં ફેરવાઈ શકે છે.